वराहपुराणम्

अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते ।। ४९.

पूजा करून तो घरी गेला. तुम्ही दोघं रक्षक तिथेच राहिलात, दिवे पेटवून ठेवले, अरे बुद्धिवंत राजा.

गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ।। ४९.

वैश्य निघून गेल्यावर, तुम्ही दोघं दिवे पेटवून तिथेच उभे राहिलात, आणि ती रात्र संपेपर्यंत जागे होतात, राजन.

ततः काले मृतौ तौ तु उभौ द्वावपि दम्पती । तेन पुण्येन ते जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत् ।। ४९.

नंतर काळानुसार, तुम्ही दोघं नवरा-बायको मरण पावलात. त्या पुण्यामुळे तुम्ही प्रियव्रताच्या घरी जन्माला आलात.

इयं तु पत्नी ते जाता पुरा वैश्यस्य दासिका । पारक्यस्यापि दीपस्य ज्वालितस्य हरेर्गृहे ।। ४९.

ही तुझी पत्नी पूर्वी त्या वैश्याची दासी होती, आणि हरिच्या घरात दुसऱ्याचा दिवा पेटवलेला होता —

यः पुनः स्वेन वित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकम् । ज्वालयेत् तस्य यत् पुण्यं तत् संख्यातुं न शक्यते । तेन साधो हरे साधु इत्युक्तं वचनं मया ।। ४९.

जो कोणी स्वतःच्या पैशाने विष्णूच्या समोर दिवा लावतो, त्याचं पुण्य मोजता येत नाही. म्हणूनच, 'साधू हरे, साधू!' असं मी म्हटलं.

कृते संवत्सरे भक्तिं हरेः कृत्वा विचक्षणः । संवत्सरार्धं त्रेतायां सममेतन्न संशयः ।। ४९.

कृतयुगात जो एक वर्ष भक्तीने हरिची पूजा करतो, त्याला त्रेतायुगात अर्ध्या वर्षात तेच फळ मिळतं — यात शंका नाही.

त्रिमासे द्वापरे भक्त्या पूजयँल्लभते फलम् । नमो नारायणायेत्युक्त्वा कलौ तु लभते फलम् । तेन मुष्टं जगद् विष्णोर्भक्तिमात्रं मयेरितम् ।। ४९.

द्वापरयुगात, तीन महिने भक्तीने पूजा केल्यावर फळ मिळतं. कलियुगात फक्त 'नमो नारायण' असं म्हटलं तरी फळ मिळतं. म्हणूनच मी म्हटलं की सगळं जग विष्णूसाठी भक्तीमुळे मूठभरच आहे.

पारक्यदीपस्योत्कर्षाद् वै देवाग्रे फलमीदृशम् । प्राप्तं फलं त्वया राजन् फलमेतन् मयेरितम् । अहो मूढा न जानन्ति हरेर्दीपक्रियाफलम् ।। ४९.

दुसऱ्याच्या दिव्यामुळे देवांसमोर असं फळ मिळतं. राजन, तू मिळवलेलं फळ हेच आहे, जे मी सांगितलं. अहो, अज्ञानी लोकांना हरिला दिवा लावण्याचं फळ माहीतच नाही.

एवं विधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः । यजन्ते विविधैर्यज्ञैस्तेन ते साधवः स्मृताः ।। ४९.

अशा प्रकारे, जे ब्राह्मण आणि जे राजे भक्तीने विविध यज्ञ करतात, तेच साधू म्हणून ओळखले जातात.

अहं तमेव मुक्त्वाऽन्यं न पश्यामि महीतले । तेन साधो अगस्त्येति मया चात्मा प्रशंसितः । हर्षेण महता राजन् व्याक्षिप्तेन मयेरितम् ।। ४९.

राजा, या पृथ्वीवर मी त्याच्याशिवाय दुसरा कोणीच दिसत नाही. म्हणून, साधो, मी अगस्ती यांची स्वतःसारखीच मोठ्या आनंदाने आणि उत्साहाने स्तुती केली.

सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति ।। ४९.

ती स्त्री धन्य आहे आणि तो शूद्र तर आणखी जास्त धन्य मानला जातो, जो आपल्या पतीची भक्तीने सेवा करतो आणि पती समोर नसतानाही हरीचा विचार करतो.

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति ।। ४९.

ती स्त्री धन्य आहे आणि तो शूद्रही, जो द्विजांची सेवा करायला आनंद मानतो; त्यांच्या परवानगीने, स्त्री किंवा शूद्राने हरीची भक्ती केली तर ती खरोखरच प्रशंसनीय आहे.

आसुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते ।। ४९.

असुर वृत्ती अंगीकारूनही प्रह्लादाने पुरुषोत्तमाशिवाय दुसरा कोणी मानला नाही; म्हणून त्याला साधू म्हणतात.

प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम ।। ४९.

प्रजापतींच्या कुळात जन्म घेऊन ध्रुव लहानपणीच वनात गेला, विष्णूची उपासना केली आणि ते उत्तम स्थान मिळवले; म्हणून, राजसत्तम, मी त्याला साधू म्हटलं.

इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजाऽसौ पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ।। ४९.

महात्मा अगस्ती यांच्या या शब्दांनी ऐकून, तो अल्पशिक्षित राजा त्या श्रेष्ठ ऋषीला विचारू लागला.

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् ।। ४९.

महाभाग अगस्ती कार्तिक महिन्यात पुष्कराला जात होते; अगस्ती निघून गेल्यावर ते भद्राश्वाच्या निवासाकडे पुढे गेले.

पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन ।। ४९.

राजाने त्याच द्वादशीबद्दल विचारले असता, श्रेष्ठ ऋषी दुर्वास म्हणाले: 'हे तपस्वी, मी तुला एवढंच सांगितलं आहे.'

कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः ।। ४९.

अगस्तीने पुन्हा त्या श्रेष्ठ राजाला सांगितले: 'मी पुष्कराला जातोय; पुन्हा तुझ्या घरी येईन.' असं म्हणून तो ऋषी लगेच निघून गेला आणि क्षणात अदृश्य झाला.

राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् ।. उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् ।। ४९.

राजाने त्या सांगितल्याप्रमाणे पद्मनाभाच्या द्वादशीचे व्रत पाळले आणि या जन्मातच आपली सर्वश्रेष्ठ इच्छा पूर्ण केली.

सपत्नीको नृपवरो द्वादशीं समुपोष्य च । इह जन्मनि राजाऽसौ पुत्रपौत्रांस्तथाऽऽप्तवान् ।। ४९.

तो उत्तम राजा, आपल्या राणीबरोबर द्वादशीचे व्रत पाळून, या जन्मातच मुलं आणि नातवंडं मिळवू शकला.

दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुंगवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ।। ५०.

दुर्वास म्हणाले: पुष्कर हे तीर्थ गाठून, कार्तिक महिन्यात श्रेष्ठ ऋषी अगस्ती लवकरच भद्राश्वाच्या घरी परत आले.

तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संशितव्रतम् ।। ५०.

तो ऋषी आल्यावर परमधार्मिक राजा त्यांचे अर्घ्य, पाद्य वगैरेने स्वागत करून, आसन देऊन, आनंदाने त्या कठोर व्रतस्थ ऋषीला म्हणाला.

राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ।। ५०.

राजा म्हणाला: भगवन्, आपण पूर्वी आश्वयुज महिन्यातील द्वादशीचे व्रत सांगितले होते, ते मी केले. आता कार्तिक महिन्यात कोणते पुण्य मिळते ते मला सांगा.

अगस्त्य उवाच । श्रृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ।। ५०.

अगस्ती म्हणाले: राजन, महाबाहो, कार्तिक महिन्यातील द्वादशी कशी पाळावी आणि त्याने काय फळ मिळते, ते ऐक.

प्राग्विधानेन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवार्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ।। ५०.

पूर्वीप्रमाणे संकल्प करून, योग्य रीतीने स्नान करावे आणि निष्कलंक नारायणाचे सर्वत्र व्यापणाऱ्या देवाप्रमाणे पूजन करावे.

नमः सहस्त्रशिरसे शिरः संपूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ।। ५०.

सहस्त्रशिर असलेल्या हराला नमस्कार करून त्याचे शिर पूजावे; पुरुष म्हणून भुजांना, विश्वरूपाला गळ्याला, ज्ञानास्त्रधारी म्हणून अस्त्रांना, आणि श्रीवत्स असलेल्या छातीला पूजावे.

जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्त्तये । कटिं सहस्त्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ।। ५०.

जगाचा संहार करणाऱ्याला पोट, दिव्य मूर्तीला कंबरेला, आणि सहस्त्रपाद असलेल्या देवाच्या पायांची पूजा करावी.

अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ।। ५०.

देवांचा स्वामी विष्णू यांची योग्य रीतीने पूजा करून, बुद्धिमान माणसाने 'दामोदरास नमस्कार' असे म्हणत, हरिच्या संपूर्ण देहाची भक्तीभावाने पूजा करावी.

एवं संपूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद् रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ।। ५०.

अशा प्रकारे विधीपूर्वक पूजा करून, त्या समोर रत्नांनी भरलेले आणि शुभ्र चंदन लावलेले चार कलश ठेवावेत.