वराहपुराणम्

एवंभूतामथो दृष्ट्वा राज्ञीं परमशोभनाम् । साधु साधु जगन्नाथेत्यगस्त्यः प्राह हर्षितः ।। ४९.

अशी परमसुंदर राणी पाहून, अगस्त्य आनंदाने म्हणाले, 'छान, छान, हे विश्वनाथा!'

द्वितीये दिवसेऽप्येवं राज्ञीं दृष्ट्वा महाप्रभाम् । अहो मुष्टमहो मुष्टं जगदेतच्चराचरम् । इत्यगस्त्यो द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वाऽभ्युवाच ह ।। ४९.

दुसऱ्या दिवशीसुद्धा, राणीला इतकी तेजस्वी पाहून, अगस्त्य म्हणाले, "अहो, मूठभर! अहो, मूठभर! हे सगळं चराचर जग म्हणजे फक्त हेच आहे!" अशा प्रकारे दुसऱ्या दिवशी राणीला पाहून अगस्त्य बोलले.

तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा पुनरेवमुवाच ह । अहो मूढा न जानन्ति गोविन्दं परमेश्वरम् । य एकेऽह्नि फलं चैतद् राज्ञे तुष्टः प्रदत्तवान् ।। ४९.

तिसऱ्या दिवशी तिला पुन्हा पाहून ते म्हणाले, "अहो, अज्ञानी लोकांना गोविंद, परमेश्वर, हे माहीतच नाही! जो एकाच दिवशी राणीला हे फळ देऊन तृप्त झाला."

चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत् । साधु साधु जगन्नाथ स्त्री शूद्राः साधु साध्विति । द्विजाः साधु नृपाः साधु वैश्याः साधु पुनः पुनः ।। ४९.

चौथ्या दिवशी हात वर करून त्यांनी पुन्हा म्हटलं, "छान, छान जगन्नाथा! स्त्रिया, शूद्र — छान, छान! ब्राह्मण, राजे — छान, छान पुन्हा पुन्हा! वैश्य — छान!"

साधु भद्राश्व साधु त्वं भोऽगस्त्य साधु साधु ते । साधु प्रह्लाद ते साधु ध्रुव साधो महाव्रत । एवमुक्त्वा ननर्तोच्चैरगस्त्यो राजसंनिधौ ।। ४९.

"छान, भद्राश्वा, छान तू! हो अगस्त्या, छान, छान तू! छान प्रह्लाद, छान! ध्रुव, मोठ्या व्रताचा, छान!" असं म्हणून अगस्त्य राजाच्या उपस्थितीत मोठ्याने नाचू लागले.

एवंभूतं च तं दृष्ट्वा सपत्नीको नृपोत्तमः । किं हर्षकारणं ब्रह्मन् येनेत्थं नृत्यते भवान् ।। ४९.

अशा अवस्थेत त्यांना पाहून, राजा आणि राणी दोघांनी विचारलं, "ब्रम्हणा, तुम्ही असा आनंदाने नाचता, त्याचं कारण काय?"

अगस्त्य उवाच । अहो मूर्खः कुराजा त्वमहो मूर्खाऽनुगास्त्वमी । अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम् ।। ४९.

अगस्त्य म्हणाले, "अहो, तू मूर्ख राजा आहेस! आणि हे तुझे अनुयायी सुद्धा मूर्ख आहेत! अहो, ते पुजारी सुद्धा मूर्ख आहेत, ज्यांना माझा हेतू कळत नाही!"

एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् ।। ४९.

असं ऐकून, राजा हात जोडून म्हणाला, "ब्रम्हणा, आम्हाला हा प्रश्न माहीत नाही. कृपया, महानुभाव, तुम्ही कृपा करायची असेल तर आम्हाला सांगा."

अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः ।। ४९.

अगस्त्य म्हणाले, "ही तुझी राणी पूर्वी वैदिशा नगरीतील एका वैश्याची दासी होती. तू तिचा नवरा होतास, आणि तो शूद्र, सेवा करणारा, त्या वैश्याचा काम करणारा होता."

स वैश्योऽश्वयुजे मासि द्वादश्यां नियतः स्थितः । स्वयं विष्ण्वालयं गत्वा पुष्पधूपादिभिर्हरिम् ।। ४९.

तो वैश्य आश्वयुज महिन्यात, द्वादशीला, नियमाने राहून, स्वतः विष्णूच्या मंदिरात गेला आणि फुलं, धूप वगैरेने हरिची पूजा केली.

अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते ।। ४९.

पूजा करून तो घरी गेला. तुम्ही दोघं रक्षक तिथेच राहिलात, दिवे पेटवून ठेवले, अरे बुद्धिवंत राजा.

गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ।। ४९.

वैश्य निघून गेल्यावर, तुम्ही दोघं दिवे पेटवून तिथेच उभे राहिलात, आणि ती रात्र संपेपर्यंत जागे होतात, राजन.

ततः काले मृतौ तौ तु उभौ द्वावपि दम्पती । तेन पुण्येन ते जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत् ।। ४९.

नंतर काळानुसार, तुम्ही दोघं नवरा-बायको मरण पावलात. त्या पुण्यामुळे तुम्ही प्रियव्रताच्या घरी जन्माला आलात.

इयं तु पत्नी ते जाता पुरा वैश्यस्य दासिका । पारक्यस्यापि दीपस्य ज्वालितस्य हरेर्गृहे ।। ४९.

ही तुझी पत्नी पूर्वी त्या वैश्याची दासी होती, आणि हरिच्या घरात दुसऱ्याचा दिवा पेटवलेला होता —

यः पुनः स्वेन वित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकम् । ज्वालयेत् तस्य यत् पुण्यं तत् संख्यातुं न शक्यते । तेन साधो हरे साधु इत्युक्तं वचनं मया ।। ४९.

जो कोणी स्वतःच्या पैशाने विष्णूच्या समोर दिवा लावतो, त्याचं पुण्य मोजता येत नाही. म्हणूनच, 'साधू हरे, साधू!' असं मी म्हटलं.

कृते संवत्सरे भक्तिं हरेः कृत्वा विचक्षणः । संवत्सरार्धं त्रेतायां सममेतन्न संशयः ।। ४९.

कृतयुगात जो एक वर्ष भक्तीने हरिची पूजा करतो, त्याला त्रेतायुगात अर्ध्या वर्षात तेच फळ मिळतं — यात शंका नाही.

त्रिमासे द्वापरे भक्त्या पूजयँल्लभते फलम् । नमो नारायणायेत्युक्त्वा कलौ तु लभते फलम् । तेन मुष्टं जगद् विष्णोर्भक्तिमात्रं मयेरितम् ।। ४९.

द्वापरयुगात, तीन महिने भक्तीने पूजा केल्यावर फळ मिळतं. कलियुगात फक्त 'नमो नारायण' असं म्हटलं तरी फळ मिळतं. म्हणूनच मी म्हटलं की सगळं जग विष्णूसाठी भक्तीमुळे मूठभरच आहे.

पारक्यदीपस्योत्कर्षाद् वै देवाग्रे फलमीदृशम् । प्राप्तं फलं त्वया राजन् फलमेतन् मयेरितम् । अहो मूढा न जानन्ति हरेर्दीपक्रियाफलम् ।। ४९.

दुसऱ्याच्या दिव्यामुळे देवांसमोर असं फळ मिळतं. राजन, तू मिळवलेलं फळ हेच आहे, जे मी सांगितलं. अहो, अज्ञानी लोकांना हरिला दिवा लावण्याचं फळ माहीतच नाही.

एवं विधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः । यजन्ते विविधैर्यज्ञैस्तेन ते साधवः स्मृताः ।। ४९.

अशा प्रकारे, जे ब्राह्मण आणि जे राजे भक्तीने विविध यज्ञ करतात, तेच साधू म्हणून ओळखले जातात.

अहं तमेव मुक्त्वाऽन्यं न पश्यामि महीतले । तेन साधो अगस्त्येति मया चात्मा प्रशंसितः । हर्षेण महता राजन् व्याक्षिप्तेन मयेरितम् ।। ४९.

राजा, या पृथ्वीवर मी त्याच्याशिवाय दुसरा कोणीच दिसत नाही. म्हणून, साधो, मी अगस्ती यांची स्वतःसारखीच मोठ्या आनंदाने आणि उत्साहाने स्तुती केली.

सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति ।। ४९.

ती स्त्री धन्य आहे आणि तो शूद्र तर आणखी जास्त धन्य मानला जातो, जो आपल्या पतीची भक्तीने सेवा करतो आणि पती समोर नसतानाही हरीचा विचार करतो.

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति ।। ४९.

ती स्त्री धन्य आहे आणि तो शूद्रही, जो द्विजांची सेवा करायला आनंद मानतो; त्यांच्या परवानगीने, स्त्री किंवा शूद्राने हरीची भक्ती केली तर ती खरोखरच प्रशंसनीय आहे.

आसुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते ।। ४९.

असुर वृत्ती अंगीकारूनही प्रह्लादाने पुरुषोत्तमाशिवाय दुसरा कोणी मानला नाही; म्हणून त्याला साधू म्हणतात.

प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम ।। ४९.

प्रजापतींच्या कुळात जन्म घेऊन ध्रुव लहानपणीच वनात गेला, विष्णूची उपासना केली आणि ते उत्तम स्थान मिळवले; म्हणून, राजसत्तम, मी त्याला साधू म्हटलं.

इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजाऽसौ पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ।। ४९.

महात्मा अगस्ती यांच्या या शब्दांनी ऐकून, तो अल्पशिक्षित राजा त्या श्रेष्ठ ऋषीला विचारू लागला.

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् ।। ४९.

महाभाग अगस्ती कार्तिक महिन्यात पुष्कराला जात होते; अगस्ती निघून गेल्यावर ते भद्राश्वाच्या निवासाकडे पुढे गेले.

पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन ।। ४९.

राजाने त्याच द्वादशीबद्दल विचारले असता, श्रेष्ठ ऋषी दुर्वास म्हणाले: 'हे तपस्वी, मी तुला एवढंच सांगितलं आहे.'

कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः ।। ४९.

अगस्तीने पुन्हा त्या श्रेष्ठ राजाला सांगितले: 'मी पुष्कराला जातोय; पुन्हा तुझ्या घरी येईन.' असं म्हणून तो ऋषी लगेच निघून गेला आणि क्षणात अदृश्य झाला.

राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् ।. उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् ।। ४९.

राजाने त्या सांगितल्याप्रमाणे पद्मनाभाच्या द्वादशीचे व्रत पाळले आणि या जन्मातच आपली सर्वश्रेष्ठ इच्छा पूर्ण केली.