वराहपुराणम्

नर उवाच । स्वयं नारायणो देवो लोकमार्गप्रदर्शकः । मया सह तपः कुर्याद् बदर्यां लोकभावनः ।। ४८.

नर म्हणाले, 'स्वतः नारायण, जो सर्व लोकांना मार्ग दाखवतो, त्याने माझ्यासोबत बदरी येथे जगाच्या कल्याणासाठी तप करावे.'

अयं मत्स्योऽभवत् पूर्वं पुनः कूर्म्मस्वरूपवान् । वराहश्चाभवद् देवो नरसिंहस्ततोऽभवत् ।। ४८.

हा पूर्वी मत्स्य झाला होता, नंतर कूर्म रूप घेतले, मग वराह झाला, त्यानंतर नरसिंह झाला.

वामनस्तु ततो जातो जामदग्न्यो महाबलः । पुनर्दाशरथिर्भूत्वा वासुदेवः पुनर्बभौ ।। ४८.

मग तो वामन झाला, नंतर महाबली जमदग्नीपुत्र झाला; पुन्हा दशरथाचा पुत्र म्हणून जन्मला, आणि नंतर वासुदेव झाला.

बुद्धो भूत्वा जनं ह्येष मोहयामास पार्थिव । सपत्नान् दस्यवो म्लेच्छान् पुनर्हत्वा महीमिमाम् । प्रकृतिस्थां चकारायं स एष भगवान् हरिः ।। ४८.

बुद्ध म्हणून अवतार घेऊन या भगवंताने लोकांना मोहात पाडले, राजन. मग शत्रू, चोर आणि परकीयांचा नाश करून, या पृथ्वीला तिच्या मूळ स्थितीत परत आणले. तोच हा श्रीहरी आहे.

पूज्यते मत्स्यरूपेण सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः । स्ववंशोद्धरणार्थाय कूर्मरूपी तु पूज्यते ।। ४८.

सर्वज्ञता मिळवू इच्छिणारे लोक मत्स्यरूपात त्याची पूजा करतात. आपल्या वंशाचे कल्याण व्हावे म्हणून कूर्मरूपातही त्याची पूजा केली जाते.

भवोदधिनिमग्नेन वाराहः पूज्यते हरिः । नारसिंहेण रूपेण तद्वत् पापभयान्नरैः ।। ४८.

जीवनाच्या समुद्रात बुडालेल्या लोकांसाठी वराहरूपातील हरिची पूजा होते. तसेच पापाची भीती असलेल्या लोकांनी नरसिंहरूपातील त्याचीही भक्ती करावी.

वामनं मोहनाशाय वित्तार्थे जगदग्निजम् । क्रूरशत्रुविनाशाय यजेद् दाशरथिं बुधः ।। ४८.

मोह दूर करण्यासाठी आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी वामनाची पूजा करावी. तर क्रूर शत्रूंचा नाश व्हावा म्हणून बुद्धिमान लोक दशरथपुत्र रामाची उपासना करतात.

बलकृष्णौ यजेद् धीमान् पुत्रकामो न संशयः । रूपकामो यजेद् बुद्धं कल्किनं शत्रुघातने ।। ४८.

ज्याला पुत्राची इच्छा आहे, त्याने नक्कीच बलराम आणि कृष्णाची पूजा करावी. रूपाची इच्छा असणाऱ्यांनी बुद्धाची, आणि शत्रूंचा नाश व्हावा म्हणून कल्कीची उपासना करावी.

एवमुक्त्वा नरस्तस्य इमामेवाब्रवीन्मुनिः । द्वादशीं कृतवान् सोऽपि चक्रवर्ती बभूव ह । तस्यैव नाम्ना बदरी विशालाख्याऽभवन्मुने ।। ४८.

असे सांगून त्या माणसाने हेच त्याला सांगितले, मुनी. त्याने द्वादशीचे व्रत केले आणि खरोखरच सम्राट झाला. त्याच्या नावावरून विशाल नावाची बदरी प्रसिद्ध झाली.

इह जन्मनि राजाऽसौ राज्यं कृत्वा इयाद् वनम् । यज्ञैश्च विविधैरिष्ट्वा परं निर्वाणमाप्तवान् ।। ४८.

याच जन्मात त्या राजाने राज्य करून नंतर वनात गेला. विविध यज्ञ करून त्याने सर्वोच्च मुक्ती प्राप्त केली.

दुर्वासा उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि द्वादशीं शुक्लपक्षतः । संकल्प्याभ्यर्चयेद् देवं पद्मनाभं सनातनम् ।। ४९.

दुर्वास म्हणाले: अश्वयुज महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला संकल्प करून सनातन पद्मनाभाची भक्ती करावी.

पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ।। ४९.

पद्मनाभाच्या पायांची, पद्मयोनिच्या कटीची, सर्वदेवाच्या पोटाची, पुष्कराक्षाच्या छातीची आणि अव्ययाच्या हातांची पूजा करावी. तसेच पूर्वीप्रमाणे अस्त्रांचीही पूजा करावी.

प्रभवाय शिरः पूज्य प्राग्वदग्रे घटं न्यसेत् । तस्मिन् सौवर्णकं देवं पद्मनाभं तु विन्यसेत् ।। ४९.

प्रभवासाठी डोक्याची पूजा करावी. पूर्वीप्रमाणे समोर कलश ठेवावा आणि त्यात सोन्याचा पद्मनाभ ठेवावा.

तमेव देवं संपूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कृते तु यत् पुण्यं तन्निबोध महामुने ।। ४९.

त्या देवाची सुवासिक द्रव्ये, फुले इत्यादींनी नीट पूजा करावी. सकाळी ती वस्तू ब्राह्मणाला द्यावी. असे केल्याने मिळणारे पुण्य, हे महर्षे, आता ऐक.

आसीत् कृतयुगे राजा भद्राश्वो नाम वीर्यवान् । यस्य नाम्नाऽभवद् वर्षं भद्राश्वं नाम नामतः ।। ४९.

कृतयुगात भद्राश्व नावाचा पराक्रमी राजा होता. त्याच्या नावावरून भद्राश्व नावाचे प्रदेश प्रसिद्ध झाले.

तस्यागस्त्यः कदाचित् तु गृहमागत्य सत्तम । उवाच सप्तरात्रं तु वसामि भवतो गृहे ।। ४९.

एकदा श्रेष्ठ ऋषी अगस्त्य त्याच्या घरी आले आणि म्हणाले, 'मी तुझ्या घरी सात रात्री राहीन.'

तं राजा शिरसा भूत्वा स्थीयतामित्यभाषत । तस्य कान्तिमती नाम भार्या परमशोभना ।। ४९.

राजाने वाकून त्यांना नम्रपणे, 'इथेच राहा' असे सांगितले. त्याची पत्नी कांतिमती नावाची, अत्यंत सुंदर होती.

तस्यास्तेजः समभवद् द्वादशादित्यसंनिभम् । शतानि पञ्च तस्यासन् सपत्नीनां यतव्रत ।। ४९.

तिचे तेज बारा सूर्यांसारखे होते. तिच्या पाचशे सावत्र पत्नी होत्या, त्या सर्व व्रतव्रती होत्या.

ता दास्य इव कर्माणि कुर्वन्त्यहरहः शुभाः । कान्तिमत्या महाभाग भयात् त्रस्ता विचेतसः ।। ४९.

त्या शुभ स्त्रिया दररोज दासींसारखी कामे करत, कारण कांतिमतीच्या मोठ्या भाग्यामुळे त्या घाबरलेल्या आणि गोंधळलेल्या होत्या.

तामगस्त्यस्तथा दृष्ट्वा रूपतेजोऽन्वितां शुभाम् । सपत्न्यश्च भयात् तस्याः कुर्वन्त्यः कर्म शोभनम् । राजा तु तस्या मुदितं मुखमेवावलोकयन् ।। ४९.

अगस्त्यांनी तिचे सौंदर्य आणि तेज पाहिले, तसेच तिच्या सावत्र पत्नी तिच्या भीतीने चांगली कामे करत असल्याचे पाहिले. राजा मात्र तिच्या आनंदी चेहऱ्याकडेच पाहत असे.

एवंभूतामथो दृष्ट्वा राज्ञीं परमशोभनाम् । साधु साधु जगन्नाथेत्यगस्त्यः प्राह हर्षितः ।। ४९.

अशी परमसुंदर राणी पाहून, अगस्त्य आनंदाने म्हणाले, 'छान, छान, हे विश्वनाथा!'

द्वितीये दिवसेऽप्येवं राज्ञीं दृष्ट्वा महाप्रभाम् । अहो मुष्टमहो मुष्टं जगदेतच्चराचरम् । इत्यगस्त्यो द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वाऽभ्युवाच ह ।। ४९.

दुसऱ्या दिवशीसुद्धा, राणीला इतकी तेजस्वी पाहून, अगस्त्य म्हणाले, "अहो, मूठभर! अहो, मूठभर! हे सगळं चराचर जग म्हणजे फक्त हेच आहे!" अशा प्रकारे दुसऱ्या दिवशी राणीला पाहून अगस्त्य बोलले.

तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा पुनरेवमुवाच ह । अहो मूढा न जानन्ति गोविन्दं परमेश्वरम् । य एकेऽह्नि फलं चैतद् राज्ञे तुष्टः प्रदत्तवान् ।। ४९.

तिसऱ्या दिवशी तिला पुन्हा पाहून ते म्हणाले, "अहो, अज्ञानी लोकांना गोविंद, परमेश्वर, हे माहीतच नाही! जो एकाच दिवशी राणीला हे फळ देऊन तृप्त झाला."

चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत् । साधु साधु जगन्नाथ स्त्री शूद्राः साधु साध्विति । द्विजाः साधु नृपाः साधु वैश्याः साधु पुनः पुनः ।। ४९.

चौथ्या दिवशी हात वर करून त्यांनी पुन्हा म्हटलं, "छान, छान जगन्नाथा! स्त्रिया, शूद्र — छान, छान! ब्राह्मण, राजे — छान, छान पुन्हा पुन्हा! वैश्य — छान!"

साधु भद्राश्व साधु त्वं भोऽगस्त्य साधु साधु ते । साधु प्रह्लाद ते साधु ध्रुव साधो महाव्रत । एवमुक्त्वा ननर्तोच्चैरगस्त्यो राजसंनिधौ ।। ४९.

"छान, भद्राश्वा, छान तू! हो अगस्त्या, छान, छान तू! छान प्रह्लाद, छान! ध्रुव, मोठ्या व्रताचा, छान!" असं म्हणून अगस्त्य राजाच्या उपस्थितीत मोठ्याने नाचू लागले.

एवंभूतं च तं दृष्ट्वा सपत्नीको नृपोत्तमः । किं हर्षकारणं ब्रह्मन् येनेत्थं नृत्यते भवान् ।। ४९.

अशा अवस्थेत त्यांना पाहून, राजा आणि राणी दोघांनी विचारलं, "ब्रम्हणा, तुम्ही असा आनंदाने नाचता, त्याचं कारण काय?"

अगस्त्य उवाच । अहो मूर्खः कुराजा त्वमहो मूर्खाऽनुगास्त्वमी । अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम् ।। ४९.

अगस्त्य म्हणाले, "अहो, तू मूर्ख राजा आहेस! आणि हे तुझे अनुयायी सुद्धा मूर्ख आहेत! अहो, ते पुजारी सुद्धा मूर्ख आहेत, ज्यांना माझा हेतू कळत नाही!"

एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् ।। ४९.

असं ऐकून, राजा हात जोडून म्हणाला, "ब्रम्हणा, आम्हाला हा प्रश्न माहीत नाही. कृपया, महानुभाव, तुम्ही कृपा करायची असेल तर आम्हाला सांगा."

अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः ।। ४९.

अगस्त्य म्हणाले, "ही तुझी राणी पूर्वी वैदिशा नगरीतील एका वैश्याची दासी होती. तू तिचा नवरा होतास, आणि तो शूद्र, सेवा करणारा, त्या वैश्याचा काम करणारा होता."