वराहपुराणम्

पूर्वं राजा विशालोऽभूत् काश्यां पुर्यां महाबलः । गोत्रजैर्हृतराज्योऽसौ गन्धमादनमाविशत् ।। ४८.

पूर्वी काशी नगरीत विशाल नावाचा बलवान राजा होता. त्याचे राज्य त्याच्या आप्तांनी हिरावून घेतले आणि तो गंधमादन पर्वतात गेला.

तस्य द्रोण्यां महाराज बदरीं प्राप्य शोभनाम् । हृतराज्यो विशेषेण गतश्रीको नरोत्तमः ।। ४८.

त्या दरीत, हे राजन, त्याने सुंदर बदरीला गाठले. राज्य आणि वैभव गमावलेला तो उत्तम पुरुष तिथे राहिला.

कदाचिदागतौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ । नरनारायणौ देवौ सर्वदेवनमस्कृतौ ।। ४८.

कधीतरी तिथे दोन प्राचीन आणि श्रेष्ठ ऋषी, नर आणि नारायण, सर्व देवांनी पूजलेले, आले.

तौ दृष्ट्वा तत्र राजानं पूर्वागतमरिंदमौ । ध्यायन्तं परमं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ।। ४८.

ते दोघे, तिथे आधी आलेल्या राजाला पाहून, तो परम ब्रह्म, म्हणजे विष्णूचे सर्वोच्च पद, ध्यान करताना पाहिले.

तौ प्रीतावूचतुस्तं तु राजानं क्षीणकल्मषम् । वरं वृणीष्व राजेन्द्र वरदौ स्वस्तवागतौ ।। ४८.

ते दोघे, प्रसन्न होऊन, पाप कमी झालेल्या त्या राजाला म्हणाले, 'राजाधिराज, वर माग, आम्ही तुला वर देण्यासाठी आलो आहोत.'

राजोवाच । भवन्तौ कौ न जानामि कस्य गृह्णाम्यहं वरम् । आराधयामि यत् तस्माद् वरमिच्छामि शोभनम् ।। ४८.

राजा म्हणाला, 'तुम्ही दोघे कोण आहात हे मला माहीत नाही, आणि मी कोणाकडून वर घ्यावा हेही माहित नाही. मी ज्या देवाची पूजा करतो, त्याच्याशी संबंधित सुंदर वर मला हवा आहे.'

एवमुक्तौ तु तौ राज्ञा कमाराधयसे प्रभो । कं वा वरं वृणुष्व त्वं कथयस्व कुतूहलात् ।। ४८.

राजाने असे म्हटल्यावर, ते दोघे म्हणाले, 'तू कोणत्या देवाची पूजा करतोस? तुला कोणता वर हवा आहे? आम्हाला उत्सुकता आहे, सांग.'

एवमुक्तस्ततो राजा विष्णुमाराधयाम्यहम् । कथयित्वा स्थितस्तूष्णीं ततस्तावूचतुः पुनः ।। ४८.

राजाने विचारल्यावर, राजा म्हणाला, 'मी विष्णूची पूजा करतो.' असे सांगून तो गप्प बसला. मग ते दोघे पुन्हा बोलले.

राजन् तस्यैव देवस्य प्रसादादावयोर्वरः । दातव्यस्ते वरं ब्रूहि कस्ते मनसि वर्त्तते ।। ४८.

'राजा, त्या देवाच्या कृपेने आम्हाला वर देण्याची शक्ती आहे. तुझ्या मनात जे आहे तो वर सांग.'

राजोवाच । यथा यज्ञेश्वरं देवं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । यष्टुं समर्थता मे स्यात् तथा मे ददतं वरम् ।। ४८.

राजा म्हणाला, 'मला विविध यज्ञ आणि दक्षिणांनी यज्ञेश्वराची पूजा करण्याची क्षमता मिळावी, असा वर द्या.'

नर उवाच । स्वयं नारायणो देवो लोकमार्गप्रदर्शकः । मया सह तपः कुर्याद् बदर्यां लोकभावनः ।। ४८.

नर म्हणाले, 'स्वतः नारायण, जो सर्व लोकांना मार्ग दाखवतो, त्याने माझ्यासोबत बदरी येथे जगाच्या कल्याणासाठी तप करावे.'

अयं मत्स्योऽभवत् पूर्वं पुनः कूर्म्मस्वरूपवान् । वराहश्चाभवद् देवो नरसिंहस्ततोऽभवत् ।। ४८.

हा पूर्वी मत्स्य झाला होता, नंतर कूर्म रूप घेतले, मग वराह झाला, त्यानंतर नरसिंह झाला.

वामनस्तु ततो जातो जामदग्न्यो महाबलः । पुनर्दाशरथिर्भूत्वा वासुदेवः पुनर्बभौ ।। ४८.

मग तो वामन झाला, नंतर महाबली जमदग्नीपुत्र झाला; पुन्हा दशरथाचा पुत्र म्हणून जन्मला, आणि नंतर वासुदेव झाला.

बुद्धो भूत्वा जनं ह्येष मोहयामास पार्थिव । सपत्नान् दस्यवो म्लेच्छान् पुनर्हत्वा महीमिमाम् । प्रकृतिस्थां चकारायं स एष भगवान् हरिः ।। ४८.

बुद्ध म्हणून अवतार घेऊन या भगवंताने लोकांना मोहात पाडले, राजन. मग शत्रू, चोर आणि परकीयांचा नाश करून, या पृथ्वीला तिच्या मूळ स्थितीत परत आणले. तोच हा श्रीहरी आहे.

पूज्यते मत्स्यरूपेण सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः । स्ववंशोद्धरणार्थाय कूर्मरूपी तु पूज्यते ।। ४८.

सर्वज्ञता मिळवू इच्छिणारे लोक मत्स्यरूपात त्याची पूजा करतात. आपल्या वंशाचे कल्याण व्हावे म्हणून कूर्मरूपातही त्याची पूजा केली जाते.

भवोदधिनिमग्नेन वाराहः पूज्यते हरिः । नारसिंहेण रूपेण तद्वत् पापभयान्नरैः ।। ४८.

जीवनाच्या समुद्रात बुडालेल्या लोकांसाठी वराहरूपातील हरिची पूजा होते. तसेच पापाची भीती असलेल्या लोकांनी नरसिंहरूपातील त्याचीही भक्ती करावी.

वामनं मोहनाशाय वित्तार्थे जगदग्निजम् । क्रूरशत्रुविनाशाय यजेद् दाशरथिं बुधः ।। ४८.

मोह दूर करण्यासाठी आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी वामनाची पूजा करावी. तर क्रूर शत्रूंचा नाश व्हावा म्हणून बुद्धिमान लोक दशरथपुत्र रामाची उपासना करतात.

बलकृष्णौ यजेद् धीमान् पुत्रकामो न संशयः । रूपकामो यजेद् बुद्धं कल्किनं शत्रुघातने ।। ४८.

ज्याला पुत्राची इच्छा आहे, त्याने नक्कीच बलराम आणि कृष्णाची पूजा करावी. रूपाची इच्छा असणाऱ्यांनी बुद्धाची, आणि शत्रूंचा नाश व्हावा म्हणून कल्कीची उपासना करावी.

एवमुक्त्वा नरस्तस्य इमामेवाब्रवीन्मुनिः । द्वादशीं कृतवान् सोऽपि चक्रवर्ती बभूव ह । तस्यैव नाम्ना बदरी विशालाख्याऽभवन्मुने ।। ४८.

असे सांगून त्या माणसाने हेच त्याला सांगितले, मुनी. त्याने द्वादशीचे व्रत केले आणि खरोखरच सम्राट झाला. त्याच्या नावावरून विशाल नावाची बदरी प्रसिद्ध झाली.

इह जन्मनि राजाऽसौ राज्यं कृत्वा इयाद् वनम् । यज्ञैश्च विविधैरिष्ट्वा परं निर्वाणमाप्तवान् ।। ४८.

याच जन्मात त्या राजाने राज्य करून नंतर वनात गेला. विविध यज्ञ करून त्याने सर्वोच्च मुक्ती प्राप्त केली.

दुर्वासा उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि द्वादशीं शुक्लपक्षतः । संकल्प्याभ्यर्चयेद् देवं पद्मनाभं सनातनम् ।। ४९.

दुर्वास म्हणाले: अश्वयुज महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला संकल्प करून सनातन पद्मनाभाची भक्ती करावी.

पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ।। ४९.

पद्मनाभाच्या पायांची, पद्मयोनिच्या कटीची, सर्वदेवाच्या पोटाची, पुष्कराक्षाच्या छातीची आणि अव्ययाच्या हातांची पूजा करावी. तसेच पूर्वीप्रमाणे अस्त्रांचीही पूजा करावी.

प्रभवाय शिरः पूज्य प्राग्वदग्रे घटं न्यसेत् । तस्मिन् सौवर्णकं देवं पद्मनाभं तु विन्यसेत् ।। ४९.

प्रभवासाठी डोक्याची पूजा करावी. पूर्वीप्रमाणे समोर कलश ठेवावा आणि त्यात सोन्याचा पद्मनाभ ठेवावा.

तमेव देवं संपूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कृते तु यत् पुण्यं तन्निबोध महामुने ।। ४९.

त्या देवाची सुवासिक द्रव्ये, फुले इत्यादींनी नीट पूजा करावी. सकाळी ती वस्तू ब्राह्मणाला द्यावी. असे केल्याने मिळणारे पुण्य, हे महर्षे, आता ऐक.

आसीत् कृतयुगे राजा भद्राश्वो नाम वीर्यवान् । यस्य नाम्नाऽभवद् वर्षं भद्राश्वं नाम नामतः ।। ४९.

कृतयुगात भद्राश्व नावाचा पराक्रमी राजा होता. त्याच्या नावावरून भद्राश्व नावाचे प्रदेश प्रसिद्ध झाले.

तस्यागस्त्यः कदाचित् तु गृहमागत्य सत्तम । उवाच सप्तरात्रं तु वसामि भवतो गृहे ।। ४९.

एकदा श्रेष्ठ ऋषी अगस्त्य त्याच्या घरी आले आणि म्हणाले, 'मी तुझ्या घरी सात रात्री राहीन.'

तं राजा शिरसा भूत्वा स्थीयतामित्यभाषत । तस्य कान्तिमती नाम भार्या परमशोभना ।। ४९.

राजाने वाकून त्यांना नम्रपणे, 'इथेच राहा' असे सांगितले. त्याची पत्नी कांतिमती नावाची, अत्यंत सुंदर होती.

तस्यास्तेजः समभवद् द्वादशादित्यसंनिभम् । शतानि पञ्च तस्यासन् सपत्नीनां यतव्रत ।। ४९.

तिचे तेज बारा सूर्यांसारखे होते. तिच्या पाचशे सावत्र पत्नी होत्या, त्या सर्व व्रतव्रती होत्या.

ता दास्य इव कर्माणि कुर्वन्त्यहरहः शुभाः । कान्तिमत्या महाभाग भयात् त्रस्ता विचेतसः ।। ४९.

त्या शुभ स्त्रिया दररोज दासींसारखी कामे करत, कारण कांतिमतीच्या मोठ्या भाग्यामुळे त्या घाबरलेल्या आणि गोंधळलेल्या होत्या.