वराहपुराणम्

अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ऋषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत् कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ।। ४७.

राजा पुन्हा घोड्यावर बसून वामदेव ऋषींच्या आश्रमात गेला. तिथे त्याने भक्तीभावाने विचारलं, 'ती स्त्री कोण होती? हे मारले गेलेले कोण होते? हे घडलेलं सर्व मला कृपया सांगावं.'

वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ।। ४७.

वामदेव म्हणाले: 'राजा, मागच्या जन्मी तू शूद्र जातीतला होतास. तिथे, ब्राह्मणाची सेवा करत असताना, श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षातील द्वादशीबद्दल ऐकलंस.'

सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयाऽनघ ।। ४७.

'राजा, तू त्या दिवशी योग्य रीतीने आणि भक्तीने उपवास केला, म्हणून त्या उपवासाच्या पूर्णतेनंतर तुला राज्य मिळालं.'

सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ।। ४७.

'सर्व संकटांत ती देवी तुझं रक्षण करते. तिच्यामुळेच त्या क्रूर, पापी म्लेच्छांचा नाश झाला आणि तुझं रक्षण झालं, राजा. तीच ती श्रावण द्वादशी आहे.'

एकैव पाति चापत्सु राज्यमेकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनैन्द्रं न ददुः पदम् ।। ४७.

'ती एकच देवी संकटात वाचवते, तीच राज्यही देते. मग या बारा द्वादशींचं महत्त्व किती मोठं असेल, ज्यामुळे इंद्रालाही आपलं स्थान मिळालं नाही?'

दुर्वासा उवाच । तद्वद् भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । संकल्प्य विधिना देवमर्च्चयेत् परमेश्वरम् ।। ४८.

दुर्वासा म्हणाले, भाद्रपद महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला, योग्य विधीने संकल्प करून परमेश्वराची पूजा करावी.

नमोऽस्तु कल्किने पादौ हृषीकेशाय वै कटिम् । म्लेच्छविध्वंसनायेति जगन्मूर्त्ते तथोदरम् ।। ४८.

कल्कीला नमस्कार, त्याचे पाय; हृषीकेशाला नमस्कार, त्याची कंबर; म्लेच्छांचा नाश करणाऱ्याला नमस्कार, त्याचे पोट; हे जगाच्या रूपातील प्रभु, असे म्हणावे.

शितिकण्ठाय कण्ठं तु खड्गपाणेति वै भुजौ । चतुर्भुजायेति हस्तौ विश्वमूर्त्ते तथा शिरः ।। ४८.

शितिकंठाला नमस्कार, त्याचा गळा; खड्गधारीला नमस्कार, त्याचे भुज; चार भुजांवाल्याला नमस्कार, त्याचे हात; विश्वरूपाला नमस्कार, त्याचे डोके, असे म्हणावे.

एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यसेत् कल्किनं देवं सौवर्णं तत्र कारयेत् ।। ४८.

अशा प्रकारे पूजा करून, बुद्धिमान माणसाने पूर्वीप्रमाणे त्याच्या समोर कलश ठेवावा आणि त्यात सोन्याचा कल्की बनवावा.

सितवस्त्रयुगच्छन्नं गन्धपुष्पोपशोभितम् । कृत्वा प्रभाते विप्राय प्रदेयं शास्त्रवित्तमे । एवं कृते भवेद् यस्तु तन्निबोध महामुने ।। ४८.

पांढऱ्या वस्त्रांनी झाकलेला, सुगंध व फुलांनी सजवलेला तो कलश सकाळी विद्वान ब्राह्मणाला द्यावा. हे महर्षी, असे केल्याने काय फल मिळते ते ऐक.

पूर्वं राजा विशालोऽभूत् काश्यां पुर्यां महाबलः । गोत्रजैर्हृतराज्योऽसौ गन्धमादनमाविशत् ।। ४८.

पूर्वी काशी नगरीत विशाल नावाचा बलवान राजा होता. त्याचे राज्य त्याच्या आप्तांनी हिरावून घेतले आणि तो गंधमादन पर्वतात गेला.

तस्य द्रोण्यां महाराज बदरीं प्राप्य शोभनाम् । हृतराज्यो विशेषेण गतश्रीको नरोत्तमः ।। ४८.

त्या दरीत, हे राजन, त्याने सुंदर बदरीला गाठले. राज्य आणि वैभव गमावलेला तो उत्तम पुरुष तिथे राहिला.

कदाचिदागतौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ । नरनारायणौ देवौ सर्वदेवनमस्कृतौ ।। ४८.

कधीतरी तिथे दोन प्राचीन आणि श्रेष्ठ ऋषी, नर आणि नारायण, सर्व देवांनी पूजलेले, आले.

तौ दृष्ट्वा तत्र राजानं पूर्वागतमरिंदमौ । ध्यायन्तं परमं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ।। ४८.

ते दोघे, तिथे आधी आलेल्या राजाला पाहून, तो परम ब्रह्म, म्हणजे विष्णूचे सर्वोच्च पद, ध्यान करताना पाहिले.

तौ प्रीतावूचतुस्तं तु राजानं क्षीणकल्मषम् । वरं वृणीष्व राजेन्द्र वरदौ स्वस्तवागतौ ।। ४८.

ते दोघे, प्रसन्न होऊन, पाप कमी झालेल्या त्या राजाला म्हणाले, 'राजाधिराज, वर माग, आम्ही तुला वर देण्यासाठी आलो आहोत.'

राजोवाच । भवन्तौ कौ न जानामि कस्य गृह्णाम्यहं वरम् । आराधयामि यत् तस्माद् वरमिच्छामि शोभनम् ।। ४८.

राजा म्हणाला, 'तुम्ही दोघे कोण आहात हे मला माहीत नाही, आणि मी कोणाकडून वर घ्यावा हेही माहित नाही. मी ज्या देवाची पूजा करतो, त्याच्याशी संबंधित सुंदर वर मला हवा आहे.'

एवमुक्तौ तु तौ राज्ञा कमाराधयसे प्रभो । कं वा वरं वृणुष्व त्वं कथयस्व कुतूहलात् ।। ४८.

राजाने असे म्हटल्यावर, ते दोघे म्हणाले, 'तू कोणत्या देवाची पूजा करतोस? तुला कोणता वर हवा आहे? आम्हाला उत्सुकता आहे, सांग.'

एवमुक्तस्ततो राजा विष्णुमाराधयाम्यहम् । कथयित्वा स्थितस्तूष्णीं ततस्तावूचतुः पुनः ।। ४८.

राजाने विचारल्यावर, राजा म्हणाला, 'मी विष्णूची पूजा करतो.' असे सांगून तो गप्प बसला. मग ते दोघे पुन्हा बोलले.

राजन् तस्यैव देवस्य प्रसादादावयोर्वरः । दातव्यस्ते वरं ब्रूहि कस्ते मनसि वर्त्तते ।। ४८.

'राजा, त्या देवाच्या कृपेने आम्हाला वर देण्याची शक्ती आहे. तुझ्या मनात जे आहे तो वर सांग.'

राजोवाच । यथा यज्ञेश्वरं देवं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । यष्टुं समर्थता मे स्यात् तथा मे ददतं वरम् ।। ४८.

राजा म्हणाला, 'मला विविध यज्ञ आणि दक्षिणांनी यज्ञेश्वराची पूजा करण्याची क्षमता मिळावी, असा वर द्या.'

नर उवाच । स्वयं नारायणो देवो लोकमार्गप्रदर्शकः । मया सह तपः कुर्याद् बदर्यां लोकभावनः ।। ४८.

नर म्हणाले, 'स्वतः नारायण, जो सर्व लोकांना मार्ग दाखवतो, त्याने माझ्यासोबत बदरी येथे जगाच्या कल्याणासाठी तप करावे.'

अयं मत्स्योऽभवत् पूर्वं पुनः कूर्म्मस्वरूपवान् । वराहश्चाभवद् देवो नरसिंहस्ततोऽभवत् ।। ४८.

हा पूर्वी मत्स्य झाला होता, नंतर कूर्म रूप घेतले, मग वराह झाला, त्यानंतर नरसिंह झाला.

वामनस्तु ततो जातो जामदग्न्यो महाबलः । पुनर्दाशरथिर्भूत्वा वासुदेवः पुनर्बभौ ।। ४८.

मग तो वामन झाला, नंतर महाबली जमदग्नीपुत्र झाला; पुन्हा दशरथाचा पुत्र म्हणून जन्मला, आणि नंतर वासुदेव झाला.

बुद्धो भूत्वा जनं ह्येष मोहयामास पार्थिव । सपत्नान् दस्यवो म्लेच्छान् पुनर्हत्वा महीमिमाम् । प्रकृतिस्थां चकारायं स एष भगवान् हरिः ।। ४८.

बुद्ध म्हणून अवतार घेऊन या भगवंताने लोकांना मोहात पाडले, राजन. मग शत्रू, चोर आणि परकीयांचा नाश करून, या पृथ्वीला तिच्या मूळ स्थितीत परत आणले. तोच हा श्रीहरी आहे.

पूज्यते मत्स्यरूपेण सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः । स्ववंशोद्धरणार्थाय कूर्मरूपी तु पूज्यते ।। ४८.

सर्वज्ञता मिळवू इच्छिणारे लोक मत्स्यरूपात त्याची पूजा करतात. आपल्या वंशाचे कल्याण व्हावे म्हणून कूर्मरूपातही त्याची पूजा केली जाते.

भवोदधिनिमग्नेन वाराहः पूज्यते हरिः । नारसिंहेण रूपेण तद्वत् पापभयान्नरैः ।। ४८.

जीवनाच्या समुद्रात बुडालेल्या लोकांसाठी वराहरूपातील हरिची पूजा होते. तसेच पापाची भीती असलेल्या लोकांनी नरसिंहरूपातील त्याचीही भक्ती करावी.

वामनं मोहनाशाय वित्तार्थे जगदग्निजम् । क्रूरशत्रुविनाशाय यजेद् दाशरथिं बुधः ।। ४८.

मोह दूर करण्यासाठी आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी वामनाची पूजा करावी. तर क्रूर शत्रूंचा नाश व्हावा म्हणून बुद्धिमान लोक दशरथपुत्र रामाची उपासना करतात.

बलकृष्णौ यजेद् धीमान् पुत्रकामो न संशयः । रूपकामो यजेद् बुद्धं कल्किनं शत्रुघातने ।। ४८.

ज्याला पुत्राची इच्छा आहे, त्याने नक्कीच बलराम आणि कृष्णाची पूजा करावी. रूपाची इच्छा असणाऱ्यांनी बुद्धाची, आणि शत्रूंचा नाश व्हावा म्हणून कल्कीची उपासना करावी.

एवमुक्त्वा नरस्तस्य इमामेवाब्रवीन्मुनिः । द्वादशीं कृतवान् सोऽपि चक्रवर्ती बभूव ह । तस्यैव नाम्ना बदरी विशालाख्याऽभवन्मुने ।। ४८.

असे सांगून त्या माणसाने हेच त्याला सांगितले, मुनी. त्याने द्वादशीचे व्रत केले आणि खरोखरच सम्राट झाला. त्याच्या नावावरून विशाल नावाची बदरी प्रसिद्ध झाली.