वराहपुराणम्

एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् श्रृणु पापप्रणाशनम् ।। ४७.

हे महाबळा, श्रावण महिन्यातील हा विधी तुला सांगितला आहे. याचा जो प्रभाव आहे, तो पापांचा नाश करणारा आहे, तो ऐक.

पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ।। ४७.

पूर्वी कृतयुगात, नृग नावाचा एक अत्यंत बलवान राजा होता. तो शिकार करण्यात मन गुंतवून, एका भयंकर जंगलात भटकत होता.

स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ।। ४७.

एकदा, घोड्यावर बसून तो राजा दूरवर एका मोठ्या जंगलात गेला. तिथे वाघ, सिंह, हत्ती भरपूर होते आणि दरोडेखोर व साप तिथे वावरत असत.

एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ।। ४७.

त्या जंगलात, राजा एकटाच होता. त्याने घोडा झाडाखाली बांधला, स्वतः कुशाचं आसन घातलं आणि कष्टाने थकून झोपला.

तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्त्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ।। ४७.

तेवढ्यात, तिथे चौदा हजार शिकारी रात्रीच्या वेळी आले. त्यांनी राजाला चौफेर वेढलं आणि प्राण्यांची शिकार करण्यासाठी जमले.

तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ।। ४७.

तिथे त्यांनी झोपलेल्या नृग राजाला पाहिलं, जो सोनं आणि रत्नांनी सजलेला होता, अतिशय तेजस्वी आणि भयंकर असा दिसत होता.

ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ।। ४७.

शिकारी पटकन आपल्या नायकाकडे गेले आणि ही बातमी दिली. तो नायक रत्नं आणि सोन्यासाठी राजाला मारायला सज्ज झाला.

तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ।। ४७.

त्या घोड्यामुळे, वनात राहणारे लोक तलवारी घेऊन आले. त्यांनी झोपलेल्या राजाला पकडण्यासाठी तयारी केली.

तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ।। ४७.

तेवढ्यात, राजाच्या शरीरातून पांढऱ्या दागिन्यांनी, हारांनी आणि चंदनाने सजलेली एक स्त्री उठली. तिने चक्र उचलून त्या म्लेच्छांना ठार केलं.

दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजाऽपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ।। ४७.

त्या देवीने दरोडेखोरांना मारून, पुन्हा झटपट राजाच्या शरीरात प्रवेश केला. राजा जागा झाला आणि मरण पावलेले म्लेच्छ पाहिले. ती देवी मग आपल्या मूळ रूपात लुप्त झाली.

अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ऋषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत् कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ।। ४७.

राजा पुन्हा घोड्यावर बसून वामदेव ऋषींच्या आश्रमात गेला. तिथे त्याने भक्तीभावाने विचारलं, 'ती स्त्री कोण होती? हे मारले गेलेले कोण होते? हे घडलेलं सर्व मला कृपया सांगावं.'

वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ।। ४७.

वामदेव म्हणाले: 'राजा, मागच्या जन्मी तू शूद्र जातीतला होतास. तिथे, ब्राह्मणाची सेवा करत असताना, श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षातील द्वादशीबद्दल ऐकलंस.'

सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयाऽनघ ।। ४७.

'राजा, तू त्या दिवशी योग्य रीतीने आणि भक्तीने उपवास केला, म्हणून त्या उपवासाच्या पूर्णतेनंतर तुला राज्य मिळालं.'

सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ।। ४७.

'सर्व संकटांत ती देवी तुझं रक्षण करते. तिच्यामुळेच त्या क्रूर, पापी म्लेच्छांचा नाश झाला आणि तुझं रक्षण झालं, राजा. तीच ती श्रावण द्वादशी आहे.'

एकैव पाति चापत्सु राज्यमेकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनैन्द्रं न ददुः पदम् ।। ४७.

'ती एकच देवी संकटात वाचवते, तीच राज्यही देते. मग या बारा द्वादशींचं महत्त्व किती मोठं असेल, ज्यामुळे इंद्रालाही आपलं स्थान मिळालं नाही?'

दुर्वासा उवाच । तद्वद् भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । संकल्प्य विधिना देवमर्च्चयेत् परमेश्वरम् ।। ४८.

दुर्वासा म्हणाले, भाद्रपद महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला, योग्य विधीने संकल्प करून परमेश्वराची पूजा करावी.

नमोऽस्तु कल्किने पादौ हृषीकेशाय वै कटिम् । म्लेच्छविध्वंसनायेति जगन्मूर्त्ते तथोदरम् ।। ४८.

कल्कीला नमस्कार, त्याचे पाय; हृषीकेशाला नमस्कार, त्याची कंबर; म्लेच्छांचा नाश करणाऱ्याला नमस्कार, त्याचे पोट; हे जगाच्या रूपातील प्रभु, असे म्हणावे.

शितिकण्ठाय कण्ठं तु खड्गपाणेति वै भुजौ । चतुर्भुजायेति हस्तौ विश्वमूर्त्ते तथा शिरः ।। ४८.

शितिकंठाला नमस्कार, त्याचा गळा; खड्गधारीला नमस्कार, त्याचे भुज; चार भुजांवाल्याला नमस्कार, त्याचे हात; विश्वरूपाला नमस्कार, त्याचे डोके, असे म्हणावे.

एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यसेत् कल्किनं देवं सौवर्णं तत्र कारयेत् ।। ४८.

अशा प्रकारे पूजा करून, बुद्धिमान माणसाने पूर्वीप्रमाणे त्याच्या समोर कलश ठेवावा आणि त्यात सोन्याचा कल्की बनवावा.

सितवस्त्रयुगच्छन्नं गन्धपुष्पोपशोभितम् । कृत्वा प्रभाते विप्राय प्रदेयं शास्त्रवित्तमे । एवं कृते भवेद् यस्तु तन्निबोध महामुने ।। ४८.

पांढऱ्या वस्त्रांनी झाकलेला, सुगंध व फुलांनी सजवलेला तो कलश सकाळी विद्वान ब्राह्मणाला द्यावा. हे महर्षी, असे केल्याने काय फल मिळते ते ऐक.

पूर्वं राजा विशालोऽभूत् काश्यां पुर्यां महाबलः । गोत्रजैर्हृतराज्योऽसौ गन्धमादनमाविशत् ।। ४८.

पूर्वी काशी नगरीत विशाल नावाचा बलवान राजा होता. त्याचे राज्य त्याच्या आप्तांनी हिरावून घेतले आणि तो गंधमादन पर्वतात गेला.

तस्य द्रोण्यां महाराज बदरीं प्राप्य शोभनाम् । हृतराज्यो विशेषेण गतश्रीको नरोत्तमः ।। ४८.

त्या दरीत, हे राजन, त्याने सुंदर बदरीला गाठले. राज्य आणि वैभव गमावलेला तो उत्तम पुरुष तिथे राहिला.

कदाचिदागतौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ । नरनारायणौ देवौ सर्वदेवनमस्कृतौ ।। ४८.

कधीतरी तिथे दोन प्राचीन आणि श्रेष्ठ ऋषी, नर आणि नारायण, सर्व देवांनी पूजलेले, आले.

तौ दृष्ट्वा तत्र राजानं पूर्वागतमरिंदमौ । ध्यायन्तं परमं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ।। ४८.

ते दोघे, तिथे आधी आलेल्या राजाला पाहून, तो परम ब्रह्म, म्हणजे विष्णूचे सर्वोच्च पद, ध्यान करताना पाहिले.

तौ प्रीतावूचतुस्तं तु राजानं क्षीणकल्मषम् । वरं वृणीष्व राजेन्द्र वरदौ स्वस्तवागतौ ।। ४८.

ते दोघे, प्रसन्न होऊन, पाप कमी झालेल्या त्या राजाला म्हणाले, 'राजाधिराज, वर माग, आम्ही तुला वर देण्यासाठी आलो आहोत.'

राजोवाच । भवन्तौ कौ न जानामि कस्य गृह्णाम्यहं वरम् । आराधयामि यत् तस्माद् वरमिच्छामि शोभनम् ।। ४८.

राजा म्हणाला, 'तुम्ही दोघे कोण आहात हे मला माहीत नाही, आणि मी कोणाकडून वर घ्यावा हेही माहित नाही. मी ज्या देवाची पूजा करतो, त्याच्याशी संबंधित सुंदर वर मला हवा आहे.'

एवमुक्तौ तु तौ राज्ञा कमाराधयसे प्रभो । कं वा वरं वृणुष्व त्वं कथयस्व कुतूहलात् ।। ४८.

राजाने असे म्हटल्यावर, ते दोघे म्हणाले, 'तू कोणत्या देवाची पूजा करतोस? तुला कोणता वर हवा आहे? आम्हाला उत्सुकता आहे, सांग.'

एवमुक्तस्ततो राजा विष्णुमाराधयाम्यहम् । कथयित्वा स्थितस्तूष्णीं ततस्तावूचतुः पुनः ।। ४८.

राजाने विचारल्यावर, राजा म्हणाला, 'मी विष्णूची पूजा करतो.' असे सांगून तो गप्प बसला. मग ते दोघे पुन्हा बोलले.

राजन् तस्यैव देवस्य प्रसादादावयोर्वरः । दातव्यस्ते वरं ब्रूहि कस्ते मनसि वर्त्तते ।। ४८.

'राजा, त्या देवाच्या कृपेने आम्हाला वर देण्याची शक्ती आहे. तुझ्या मनात जे आहे तो वर सांग.'