वराहपुराणम्

भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत् सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते ।। ४.

हरि सर्वत्र आहे, ही भावना मनात ठाम ठेवावी. त्याच्यासारखे दुसरे कोणतेही अस्तित्व नाही—ही भावना ठेवून त्याची उपासना करावी.

एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् ।। ४.

राजा, हे खरे ज्ञानस्वरूप तुला सांगितले आहे—पूर्ण भक्तीने नारायण, हरि यांचे स्मरण करावे.

परिपूर्णेन बावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानेन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः ।। ४.

पूर्ण भक्तीने नारायण गुरुचे स्मरण कर. फुलांची अर्पण, धूप, ब्राह्मणांचे तृप्तीकरण आणि स्थिर ध्यान यामुळे परमेश्वर लवकर मिळतो.

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम संदेहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ।। ५.

अश्वशिरा म्हणाला, "आपण दोघांनी माझ्या एका शंकेचे निरसन येथे करावे, ज्यामुळे ती शंका दूर झाली की मला संसारातून मुक्ती मिळेल."

एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ।। ५.

राजाने असे म्हटल्यावर, त्या वेळी श्रेष्ठ योगी, धर्मात्मा कपिल ऋषी, यजमानांत श्रेष्ठ असलेल्या राजाला म्हणाले.

कपिल उवाच । कस्ते मनसि संदेहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ।। ५.

कपिल म्हणाले, "राजा, तुझ्या मनात कोणती शंका आहे, हे सांग. तू जे इच्छितोस ते सांग; मी ते ऐकून ती शंका दूर करीन."

राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ।। ५.

राजा म्हणाला, "मुक्ती कर्माने मिळते की ज्ञानाने, हे मला सांग, ऋषी. जर तू माझ्यावर कृपा केली असेल तर माझी ही शंका दूर कर."

कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुना पुरा । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ।। ५.

कपिल म्हणाले, "महाराज, हा प्रश्न पूर्वी बृहस्पतींना रैभ्य या ब्रह्मपुत्राने आणि राजा वसुने विचारला होता. वसु हा पूर्वी विद्वान आणि दानशूर राजा होता."

चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्द्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवांस्तद्दिदृक्षया ।। ५.

चाक्षुष मनूच्या काळात, ब्रह्माचा वंश वाढवणारा वसु, ब्रह्मदेवाचे दर्शन घेण्यासाठी त्यांच्या लोकात गेला.

पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो ।। ५.

राजा, वाटेवर चालताना, विद्या मिळवणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या चित्ररथाला पाहून, वसुने प्रेमाने ब्रह्माजींना भेटण्याची संधी कधी मिळेल हे विचारले.

सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस्तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस्तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस्तु आजगाम महातपाः ।। ५.

त्यावर तो म्हणाला, 'सध्या ब्रह्माजींच्या घरी देवांची सभा भरली आहे.' हे ऐकून वसु ब्रह्माजींच्या दारात थांबला. तेवढ्यात, मोठ्या तपश्चर्येने युक्त असलेला रैभ्य तिथे आला.

स राजा प्रीतमनसा वसुः संपूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने ।। ५.

तो राजा वसु अत्यंत आनंदी आणि समाधानाने, रैभ्य ऋषीचे आदरपूर्वक स्वागत करून म्हणाला, 'मुनिवर, तुम्ही कुठून येत आहात?''

रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् ।। ५.

रैभ्य म्हणाला, 'महाराज, मी बृहस्पतींच्या जवळून आलो आहे. मला देवांचे पुरोहित बृहस्पती यांना एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारायचा आहे.'

एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महत्सदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो ।। ५.

रैभ्य असे बोलत असतानाच, प्रभो, ब्रह्माजींच्या मोठ्या सभेतले सर्व देवगण आपल्या जागांवरून उठून बाहेर गेले.

तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुना च सुपूजितः ।। ५.

तेव्हा बृहस्पतींनी रैभ्याशी चर्चा करून, वसुने केलेल्या सन्मानाने आपल्या आसनावर जाऊन बसले.

रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् ।। ५.

आंगिरस वंशातील रैभ्य आणि राजा वसु दोघेही बसले. सर्वजण बसल्यावर, राजेंद्र, बृहस्पतींनी त्यांच्याशी बोलायला सुरुवात केली.

बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ।। ५.

देवतांचे गुरु बृहस्पती रैभ्याला म्हणाले, 'महाभाग, वेद आणि वेदांगांचा जाणकार असलेल्या तुम्हाला मी काय सेवा करू?''

रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिनाऽथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो ।। ५.

रैभ्य म्हणाला, 'बृहस्पती, कृतीने काय मिळते आणि ज्ञानाने काय मिळते? मला मुक्तीबद्दल सांगा, कारण मला या बाबतीत शंका आहे.'

बृहस्पतिरुवाच । यत्किंचित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते ।। ५.

बृहस्पती म्हणाले, 'माणूस जे काही करतो, ते चांगले असो वा वाईट, ते सर्व नारायणाला अर्पण करून केल्यास त्याला काहीही लागून राहत नाही.'

श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ संवादो विप्रलुब्धयोः । आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चिद् वेदाभ्यासरतो मुनिः ।। ५.

'द्विजश्रेष्ठ, असेही ऐकले जाते की, दोन वाद करणाऱ्यांमध्ये संवाद झाला होता. एक अत्रेय नावाचा, वेदाध्ययनात रमणारा ब्राह्मण ऋषी होता.'

वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् ।। ५.

तो नेहमी पहाटे स्नान करणारा, त्रिसंध्येचे पालन करणारा होता. पूर्वी, संयमन नावाचा एक पुरुष, एका दिवशी धर्मवनात जाऊन, पुण्यवंत आणि पवित्र भागीरथी नदीत स्नानासाठी गेला.

तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ।। ५.

तेथे, एक मोठा हरिणांचा कळप बसला असताना, निष्ठुरक नावाचा, मृत्यूसारखा कठोर आणि धनुष्यबाण घेऊन आलेला शिकारी, त्यांना मारण्यासाठी बाण लावून पुढे आला.

ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु ।। ५.

तेव्हा संयमन ब्राह्मणाने त्याला शिकार करण्यात मग्न पाहून थांबवायचा प्रयत्न केला, 'मित्रा, हा जीवघेणा कृत्य करू नकोस.'

एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम ।। ५.

हे शब्द ऐकून, त्या शिकाऱ्याने हलक्या हसत उत्तर दिले, 'द्विजश्रेष्ठा, मी वेगळ्या जीवाला मारत नाही.'

परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । कृता मृदा बलीवर्द्दास्तद्वदेतन्न संशयः ।। ५.

'भगवान स्वतः या सर्व जीवांशी खेळतो. बैल आणि माती सुद्धा त्यानेच निर्माण केली आहेत, असे म्हटले जाते आणि यात काहीच शंका नाही.'

अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद् विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ।। ५.

'ब्रह्मण, हा विचार नेहमीच येतो—ही अज्ञानाची भावना मुक्ती इच्छिणाऱ्यांमध्ये असते. हे संपूर्ण जग श्वासाच्या प्रवासात गुंतलेले आहे. 'मी' हा शब्द इथे योग्य नाही.'

इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद् वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः ।। ५.

हे ऐकून, संयमन हा श्रेष्ठ ब्राह्मण आश्चर्याने त्या निष्ठुरक शिकाऱ्याशी बोलू लागला.

किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कुत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ ।। ५.

हे काय सांगताय, हे भद्र? तुमचं बोलणं सरळ आणि कारणासहित आहे. मग त्या ऋषीचं ऐकून, धर्माचं ज्ञान असलेल्या शिकाऱ्याने विचारलं — 'तुम्ही लोखंडाचं जाळं का घातलं आणि त्याखाली अग्नी का पेटवला?'

दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ।। ५.

अग्नी पेटवून, त्याने ब्राह्मणाला सांगितलं — 'लाकडाचा साठा पेटवा.' मग त्या ब्राह्मणाने तोंडाने अग्नी पेटवला आणि थांबला.