वराहपुराणम्

मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ।। ४३.

मासाच्या नावासह आणि प्रादुर्भाव विधीने युक्त करून, 'प्रसन्न होवो' असं म्हणत सर्वत्र हा विधी सांगितला आहे.

श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ।। ४३.

पूर्वी एक हर्यश्व नावाचा पृथ्वीचा राजा होता, असं ऐकायला येतं. तो पुत्र नसल्याने, पुत्रप्राप्तीसाठी तप करीत होता, हे श्रेष्ठ मुनी.

तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम । आजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ।। ४३.

त्याने पुत्रासाठी रात्रभर जागरण करत असताना, प्रभू हरि स्वतः द्विजरूप धारण करून प्रथम त्याच्याकडे आले.

उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो । पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ।। ४३.

त्याने विचारले, "राजा, तुझ्या तपस्येमुळे काय साध्य करायचे आहेस?" त्यावर तो ऋषी म्हणाला, "माझ्या मुलासाठीच हे सर्व आहे."

इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह । एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ।। ४३.

त्याने सांगितले, "हेच विधी आहे, राजा, तू असेच कर." असे म्हणून तो प्रभू क्षणात अदृश्य झाला.

राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये । दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ।। ४३.

राजाने लगेचच मंत्रांसह विधी केला आणि तो गरीबांना तसेच ज्ञानी ज्योतिरगर्ग यांना दिला.

यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः । भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ।। ४३.

जसा दुसऱ्याचा मुलगा स्वतःच पुत्र झाला, प्रभु, त्या सत्याच्या जोरावर मलाही उत्तम पुत्र लाभो.

अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने । कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ।। ४३.

या विधीने दिल्यावर त्याला पुत्र झाला, हे मुनी, आणि तो कुबलाश्व नावाने प्रसिद्ध, बलवान सम्राट झाला.

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ।। ४३.

ज्याला मुलगा नाही त्याला मुलगा मिळतो, गरीबाला धन मिळते, राज्य गमावलेल्याला राज्य मिळते, आणि मृतांना विष्णूचे लोक मिळतात.

कीर्त्तित्वा सुचिरं तत्र इह मर्त्यमुपागतः । चक्रवर्ती भवेद् धीमान् ययातिरिव नाहुषः ।। ४३.

तेथे फार काळ गौरव मिळाल्यावर तो या मर्त्य लोकांत आला आणि ययातीसारखा, नाहुषाचा पुत्र, बुद्धिमान सम्राट झाला.

दुर्वास उवाच । वैशाखेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिना नरः । तद्वत् स्नानादिकं कृत्वा ततो देवालयं व्रजेत् ।। ४४.

दुर्वासा म्हणाले: वैशाख महिन्यातही, माणसाने याच पद्धतीने संकल्प करावा; स्नान वगैरे करून मग देवळात जावे.

तत्राराध्य हरिं भक्त्या एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः । जामदग्न्याय पादौ तु उदरं सर्वधारिणे । मधुसूदनायेति कटिमुरः श्रीवत्सधारिणे ।। ४४.

तेथे भक्तीने हरिची पूजा करून, जाणकाराने हे मंत्र म्हणावेत: 'जमदग्नीला पाय, सर्वांना धारण करणाऱ्याला पोट, मधुसूदनाला कंबर व छाती, श्रीवत्सधारीला.'

क्षत्रान्तकाय च भुजौ मणिकण्ठाय कण्ठकम् । स्वनाम्ना शङ्खचक्रौ तु शिरो ब्रह्माण्डधारिणे ।। ४४.

'क्षत्रियांना नष्ट करणाऱ्याला हात, मणिमाळ असलेल्या गळ्याला गळा, स्वतःच्या नावाने शंख व चक्र, ब्रह्मांड धारण करणाऱ्याला डोके.'

एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य स्थगितं तद्वद् वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ।। ४४.

अशा प्रकारे पूजा करून, बुद्धिमान माणसाने पूर्वीप्रमाणे त्याच्या समोर घट ठेवावा, झाकून, दोन वस्त्रांनी गुंडाळून.

वैणवेन तु पात्रेण तस्मिन् संस्थापयेद्धरिम् । जामदग्न्येति विख्यातं नाम्ना क्लेशविनाशनम् ।। ४४.

बांबूच्या पात्रात त्या घटात हरिला स्थापित करावे, जो 'जमदग्नी' या नावाने प्रसिद्ध आहे आणि दुःखांचा नाश करणारा आहे.

दक्षिणे परशुं हस्ते तस्य देवस्य कारयेत् । सर्वगन्धैश्च संपूज्य पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ।। ४४.

त्या देवाच्या उजव्या हातात परशू द्यावा; सर्व प्रकारच्या सुवासिक द्रव्यांनी आणि सुंदर फुलांनी पूजा करावी.

ततस्तस्याग्रतः कुर्याज्जागरं भक्तिमान्नरः । प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ।। ४४.

मग भक्तीने त्या देवासमोर जागरण करावे; सकाळी स्वच्छ सूर्य उगवल्यावर ते ब्राह्मणाला अर्पण करावे. अशा नियमाने केलेल्या या विधीचे फळ मी सांगतो.

आसीद् राजा महाभागो वीरसेनो महाबलः । अपुत्रः स पुरा तीव्रं तपस्तेपे महौजसा ।। ४४.

पूर्वी एक मोठ्या भाग्याचा, बलवान राजा होता, वीरसेन नावाचा. त्याला मुलगा नव्हता आणि त्याने मोठ्या ओजाने कठोर तप केले.

चरतस्तत्तपो घोरं याज्ञवल्क्यो महामुनिः । आजगाम महायोगी तं दृष्ट्वा नातिदूरतः ।। ४४.

तो ती कठोर तपश्चर्या करत असताना, महान योगी आणि ऋषी याज्ञवल्क्य त्याच्याकडे आले आणि जवळच त्याला पाहिले.

तमायान्तमथो दृष्ट्वा ऋषिं परमवर्चसम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजाभ्युत्थानमाकरोत् ।। ४४.

तो तेजस्वी ऋषी जवळ येताना पाहून, राजा हात जोडून उभा राहिला आणि त्यांचे स्वागत केले.

स पूजितो मुनिः प्राह किमर्थं तप्यते तपः । राजन् कथय धर्मज्ञ किं ते कार्यं विवक्षितम् ।। ४४.

पूजा झाल्यावर ऋषी म्हणाले, "राजा, हे तप तू कशासाठी करत आहेस? धर्म जाणणारा राजा, तुला काय साध्य करायचे आहे ते सांग."

राजोवाच । अपुत्रोऽहं महाभाग नास्ति मे पुत्रसंततिः । तेन मे तप आंस्थाय कृष्यते स्वतनुर्द्विज ।। ४४.

राजा म्हणाला: हे भाग्यवान, माझा एकही मुलगा नाही; माझ्या घराण्यात पुढे नेणारा कोणी नाही. म्हणूनच मी हे तप करत आहे आणि त्यामुळे माझ्या शरीराला त्रास होत आहे, हे द्विज.

याज्ञवल्क्य उवाच । अलं ते तपसाऽनेन महाक्लेशेन पार्थिव । अल्पायासेन ते पुत्रो भविष्यति न संशयः ।। ४४.

याज्ञवल्क्य म्हणाले: राजन, इतका कष्टदायक तप करणे पुरे झाले. तुला थोड्याशा प्रयत्नानेच मुलगा होईल, यात शंका नाही.

राजोवाच । कथं मे भविता पुत्रो अल्पायासेन वै द्विज । एतन्मे कथय प्रीतो भगवन् प्रणतस्य ह ।। ४४.

राजा म्हणाला: हे द्विज, मला थोड्या प्रयत्नाने मुलगा कसा होईल? कृपया मला हे सांग, मी तुझ्या चरणी नतमस्तक आहे, भगवन्.

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन पार्थिवेन यशस्विना । आचख्यौ द्वादशीं चेमां वैशाखे सितपक्षजाम् ।। ४४.

दुर्वासा म्हणाले: त्या प्रसिद्ध राजाने असे विचारल्यावर, त्या ऋषींनी वैशाख महिन्यात शुक्ल पक्षात येणाऱ्या या द्वादशीचे व्रत सांगितले.

स हि राजा विधानेन पुत्रकामो विशेषतः । उपोष्य लब्धवान् पुत्रं नलं परमधार्मिकम् । योऽद्यापि कीर्त्यते लोके पुण्यश्लोको नरोत्तमः ।। ४४.

त्या राजाने, विशेषतः मुलासाठी, नियमाप्रमाणे व्रत केले आणि त्याला नल नावाचा अत्यंत धर्मशील मुलगा झाला. तो आजही जगात पुण्यश्लोक आणि उत्तम पुरुष म्हणून प्रसिद्ध आहे.

प्रासङ्गिकं फलं ह्येतद् गतस्यास्य महामुने । सुपुत्रो जायते वित्तविद्यावान् कान्तिरुत्तमा ।। ४४.

हे महर्षी, हे व्रत करणाऱ्याला सहज मिळणारे फळ असे आहे: त्याला चांगला, संपन्न, विद्वान आणि सुंदर मुलगा होतो.

इह जन्मनि किं चित्रं परलोके श्रृणुष्व मे । कल्पमेकं ब्रह्मलोके वसित्वाऽप्सरसां गणैः ।। ४४.

या जन्मातले फळ सांगितले, आता पुढच्या जन्मातले अद्भुत फळ ऐक: तो ब्रह्मलोकात अप्सरांच्या संगतीत एक कल्पभर राहतो.

क्रीडत्यन्ते पुनः सृष्टौ चक्रवर्ती भवेद् ध्रुवम् । त्रिंशत्यब्दसहस्त्राणि जीवते नात्र संशयः ।। ४४.

मजा करून, पुन्हा सृष्टीच्या सुरुवातीला तो नक्कीच चक्रवर्ती राजा होतो आणि तीस हजार वर्षे जगतो—यात शंका नाही.