वराहपुराणम्

नरसिंहाय पादौ तु गोविन्दायेत्युरू तथा । कटिं विश्वभुजे पूज्य अनिरुद्धेत्युरस्तथा ।। ४२.

नरसिंहासाठी पाय, गोविंदासाठी मांड्या, विश्वभुजासाठी कंबर, अनिरुद्धासाठी भुजा पूजाव्यात.

कण्ठं तु शितिकण्ठाय पिङ्गकेशाय वै शिरः । असुरध्वंसनायेति चक्रं तोयात्मने तथा । शङ्खमित्येव संपूज्य गन्धपुष्पफलैस्तथा ।। ४२.

शितिकंठासाठी गळा, पिंगकेशासाठी डोकं, असुरांचा संहार करणाऱ्यासाठी चक्र, जलस्वरूपासाठी शंख—हे सर्व चंदन, फुलं आणि फळांनी पूजावेत.

तदग्रे घटमादाय सितवस्त्रयुगान्वितम् । तस्योपरि नृसिहं तु सौवर्णं ताम्रभाजने । सौवर्ण शक्तितः कृत्वा दारुवंशमयेऽपि वा ।। ४२.

समोर पांढऱ्या वस्त्रांच्या जोडाने सजवलेला कलश घ्यावा; त्यावर तांब्याच्या भांड्यात सोन्याचा नरसिंह ठेवावा, शक्य असेल तर सोन्याचा, अन्यथा लाकूड किंवा बांबूचा असावा.

रत्नगर्भघटे स्थाप्य तं संपूज्य च मानवः । द्वादश्यां वेदविदुषे ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।। ४२.

रत्नजडित कलशात तो ठेवून, त्याची पूजा करून, द्वादशीला वेदपाठी ब्राह्मणाला तो अर्पण करावा.

एवं कृते फलं प्राप्तं यत् पुरा पार्थिवेन तु । तस्याहं संप्रवक्ष्यामि वत्सनाम्ना महामुने ।। ४२.

असं केल्याने, पूर्वी त्या राजाने जे फळ मिळवलं, ते मी आता तुला वत्स नावाने सांगतो, हे महा मुनी.

आसीत् किंपुरुषे वर्षे राजा परमधार्मिकः । भारतेति च विख्यातस्तस्य वत्सः सुतोऽभवत् ।। ४२.

किंपुरुष देशात एक अत्यंत धर्मनिष्ठ राजा होता, ज्याचं नाव भरत अशी ख्याती होती. त्याचा मुलगा वत्स नावाचा होता.

स शत्रुभिर्जितः संख्ये हृतकोशो द्विपादवान् । वनं प्रायात् सपत्नीको वसिष्ठस्याश्रमेऽवसत् ।। ४२.

शत्रूंनी युद्धात त्याचा पराभव केला, त्याचा खजिना आणि हत्ती घेतले. मग तो आपल्या पत्नीसमवेत जंगलात गेला आणि वसिष्ठ ऋषींच्या आश्रमात राहू लागला.

कालेन गच्छता सोऽथ वसिष्ठेन महर्षिणा । किं कार्यमिति स प्रोक्तो वसस्यस्मिन् महाश्रमे ।। ४२.

काळ जसा गेला, तसा वसिष्ठ महर्षींनी त्याला विचारलं, 'या मोठ्या आश्रमात तू कशासाठी आला आहेस?'

राजोवाच । भगवन् हृतकोशोऽहं हृतराज्यो विशेषतः । शत्रुभिर्हतसंकल्पो भवन्तं शरणं गतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ।। ४२.

राजा म्हणाला: 'भगवन्, माझा खजिना आणि राज्य शत्रूंनी घेतलं आहे, माझा निर्धारही मोडला आहे. मी तुमच्याकडे आश्रयासाठी आलो आहे. कृपया मला उपदेश करून कृपा करा.'

एवमुक्तो वसिष्ठस्तु तस्येमां द्वादशीं मुने । विधिना प्रत्युवाचाथ सोऽपि सर्वं तथाऽकरोत् ।। ४२.

असं ऐकून वसिष्ठांनी त्याला द्वादशीचं व्रत सांगितलं आणि त्याने सर्व काही सांगितल्याप्रमाणे केलं.

तस्य व्रतान्ते भगवान् नारसिंहस्तुतोष ह । चक्रं प्रादाच्च शत्रूणां विध्वंसनकरं परम् ।। ४२.

त्या व्रताच्या शेवटी भगवान नरसिंह प्रसन्न झाले आणि शत्रूंचा नाश करणारे चक्र त्याला दिलं.

तेनास्त्रेण स्वकं राज्यं जितवान् स नृपोत्तमः । राज्ये स्थित्वाऽश्वमेधानां सहस्त्रमकरोद् विभुः । अन्ते च विष्णुलोकाख्यं पदमाप च सत्तम ।। ४२.

त्या अस्त्राच्या साहाय्याने त्या श्रेष्ठ राजाने आपलं राज्य पुन्हा मिळवलं. राज्यात राहून त्याने हजार अश्वमेध यज्ञ केले आणि शेवटी विष्णुलोक नावाचं स्थान मिळवलं.

एषा धन्या पापहरा द्वादशी भवतो मुने । कथिता या प्रयत्नेन श्रुत्वा कुरु यथेप्सितम् ।। ४२.

ही पवित्र आणि पापांचा नाश करणारी द्वादशी तुझ्यासाठी सांगितली आहे, हे मुनी. ती काळजीपूर्वक ऐकून, तुला हवं ते कर.

दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ।। ४३.

दुर्वासा म्हणाले: 'अगदी याचप्रमाणे, हे मुनी, चैत्र महिन्यात द्वादशीचं संकल्प करून उपवास करावा आणि नंतर देवदेव जनार्दनाची पूजा करावी.'

वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् । वासुदेवेति जठरमुरः संपूर्णकाय च ।। ४३.

पायांची पूजा वामन म्हणून, कंबरेची विष्णू म्हणून, पोट, छाती आणि संपूर्ण शरीराची वासुदेव म्हणून करावी.

कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे । बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शंखचक्रकौ ।। ४३.

गळ्याची पूजा विश्वकृत म्हणून, डोक्याची आकाशस्वरूप म्हणून, बाहूंची विश्वजित म्हणून, आणि शंख-चक्र यांची त्यांच्या नावांनी पूजा करावी.

अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् । प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ।। ४३.

या पद्धतीने सनातन देवदेवाची पूजा करून, पूर्वेला आणि उत्तरेला प्रत्येकी एक असे दोन कलश समोर ठेवावेत.

प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ।। ४३.

आधी सांगितलेल्या पात्रात, आपल्या शक्तीनुसार लहान आणि पांढऱ्या यज्ञोपवीताने सुशोभित असं सोन्याचं वामनमूर्ती ठेवावी.

कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अक्षमालां च संस्थाप्य वृसिकां च विशेषतः ।। ४३.

बाजूला एक कुंडी, छत्री, पादुका, अक्षयमाळ आणि विशेषतः एक दंड ठेवावा.

एतैरुपस्करैर्युक्तं प्रभाते स द्विजातये । दापयेत् प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीत्युदीरयेत् ।। ४३.

या सर्व वस्तूंनी युक्त करून, सकाळी त्या द्विजाला द्याव्यात आणि म्हणावं, 'विष्णू, या लहान रूपात, प्रसन्न होवो.'

मासनाम्ना तु संयुक्तं प्रादुर्भावविधानकम् । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेष प्रकीर्तितः ।। ४३.

मासाच्या नावासह आणि प्रादुर्भाव विधीने युक्त करून, 'प्रसन्न होवो' असं म्हणत सर्वत्र हा विधी सांगितला आहे.

श्रूयते च पुरा राजा हर्यश्वः पृथिवीपतिः । अपुत्रः स तपस्तेपे पुत्रमिच्छंस्तपोधनम् ।। ४३.

पूर्वी एक हर्यश्व नावाचा पृथ्वीचा राजा होता, असं ऐकायला येतं. तो पुत्र नसल्याने, पुत्रप्राप्तीसाठी तप करीत होता, हे श्रेष्ठ मुनी.

तस्यैव कुर्वतो व्युष्टिं पुत्रार्थे मुनिसत्तम । आजगाम हरिः पूर्वं द्विजरूपं समाश्रितः ।। ४३.

त्याने पुत्रासाठी रात्रभर जागरण करत असताना, प्रभू हरि स्वतः द्विजरूप धारण करून प्रथम त्याच्याकडे आले.

उवाच तपसा राजन् किं ते व्यवसितं प्रभो । पुत्रार्थमिति प्रोवाच तं विप्रः प्रत्युवाच ह ।। ४३.

त्याने विचारले, "राजा, तुझ्या तपस्येमुळे काय साध्य करायचे आहेस?" त्यावर तो ऋषी म्हणाला, "माझ्या मुलासाठीच हे सर्व आहे."

इदमेव विधानं तु कुरु राजन्नुवाच ह । एवमुक्त्वा तु राजानं क्षणादन्तर्हितः प्रभुः ।। ४३.

त्याने सांगितले, "हेच विधी आहे, राजा, तू असेच कर." असे म्हणून तो प्रभू क्षणात अदृश्य झाला.

राजाऽपि तं चकाराशु मन्त्रवन्तं द्विजातये । दरिद्राय तथा प्रादात् ज्योतिर्गार्गाय धीमते ।। ४३.

राजाने लगेचच मंत्रांसह विधी केला आणि तो गरीबांना तसेच ज्ञानी ज्योतिरगर्ग यांना दिला.

यथादितेरपुत्रायाः स्वयं पुत्रत्वमागतः । भगवंस्तेन सत्येन ममाप्यस्तु सुतो वरः ।। ४३.

जसा दुसऱ्याचा मुलगा स्वतःच पुत्र झाला, प्रभु, त्या सत्याच्या जोरावर मलाही उत्तम पुत्र लाभो.

अनेन विधिना दत्ते तस्य पुत्रोऽभवन्मुने । कुवलाश्व इति ख्यातश्चक्रवर्ती महाबलः ।। ४३.

या विधीने दिल्यावर त्याला पुत्र झाला, हे मुनी, आणि तो कुबलाश्व नावाने प्रसिद्ध, बलवान सम्राट झाला.

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद् राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ।। ४३.

ज्याला मुलगा नाही त्याला मुलगा मिळतो, गरीबाला धन मिळते, राज्य गमावलेल्याला राज्य मिळते, आणि मृतांना विष्णूचे लोक मिळतात.