वराहपुराणम्

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् । आचख्यौ सोऽपि तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान् ।। ४१.

दुर्वासा म्हणाले: असं विचारल्यावर देवतातांनी हे व्रत सांगितलं; त्याने ते व्रत केलं आणि पुष्कळ सुख उपभोगले.

मुत्युकाले मुनिश्रेष्ठ सौवर्णेन विराजता । विमानेनागमत् स्वर्गमिन्द्रलोकं स पार्थिवः ।। ४१.

मरणाच्या वेळी, हे श्रेष्ठ मुनी, तो राजा सोन्याच्या तेजस्वी विमानात बसून स्वर्गात, इंद्रलोकात गेला.

तस्येन्द्रस्त्वर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन निर्ययौ । आयान्तमिन्द्रं दृष्ट्वा तु तमूचुर्विष्णुकिंकराः । न द्रष्टव्यो देवराजस्त्वद्धीनस्तपसा इति ।। ४१.

इंद्राने अर्घ्य घेतलं आणि स्वागतासाठी बाहेर आला; इंद्र येताना पाहून विष्णूचे सेवक म्हणाले, "तपश्चर्या नसलेल्या व्यक्तीने देवांचा राजा पाहू नये."

एवं सर्वे लोकपाला निर्ययुस्तस्य तेजसा । प्रत्याख्याताश्च तैर्विष्णुकिंकरैर्हीनकर्मणः । एवं स सत्यलोकान्तं गतो राजा महामुने ।। ४१.

अशा रीतीने, त्या राजाच्या तेजामुळे सर्व लोकपाल बाहेर आले; पण विष्णूच्या सेवकांनी, कमी पुण्य केलेल्यांना नाकारलं. अशा प्रकारे, तो राजा सत्यलोकापर्यंत पोहोचला, हे महा मुनी.

अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्ज्जिते । अद्यापि तिष्ठते देवैः स्तूयमानो महानृपः । प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं येन तद्भवेत् ।। ४१.

मरण, जळणं आणि प्रलय नसलेल्या लोकात, आजही तो महान राजा देवांकडून स्तुती मिळवत राहतो. यज्ञपुरुष प्रसन्न झाला की, असं काही घडणं नवल नाही.

इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसम्पदः । एकैका विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् ।। ४१.

या जन्मात, सौभाग्य, आयुष्य, आरोग्य आणि संपत्ती—प्रत्येक गोष्ट विधीप्रमाणे पूजा केल्याने मिळते आणि उत्तम अमरत्वही मिळतं.

किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम् । नारायणश्चतुर्मूर्त्तिः परार्ध्यं च न संशयः ।। ४१.

मग पूर्ण वर्ष झाल्यावर काय? नारायण, चार रूपांचा, सर्वोच्च आणि अनमोल, स्वतःचं स्थान देतो—यात शंका नाही.

यथैवोद्धृतवान् वेदान् मत्स्यरूपेण केशवः । क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने मन्दरं धृतवान् प्रभुः । तद्वच्च कूर्मरूपाख्या द्वितीया पश्य वैष्णवी ।। ४१.

जसं केशवाने मत्स्य रूप घेऊन वेद वाचवले; जसं प्रभूंनी क्षीरसागर मथताना मंदार पर्वत धरला; तसंच, दुसरं वैश्णव रूप म्हणजे कूर्म, कासव, ते पाहा.

यथा रसातलात् क्ष्मां च धृतवान् पुरुषोत्तमः । वराहरूपी तद्वच्च तृतीया पश्य वैष्णवी ।। ४१.

जसा पुरुषोत्तम वराह रूप घेऊन पृथ्वी रसातळातून वर काढतो, तसंच, तिसरं वैश्णव रूप देखील पाहा.

दुर्वासा उवाच । तद्वत् फाल्गुनमासे तु शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । उपोष्य प्रोक्तविधिना हरिमाराधयेत् सुधीः ।। ४२.

दुर्वासा म्हणाले: त्याचप्रमाणे, फाल्गुन महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला, उपवास करून, सांगितलेल्या पद्धतीने सुज्ञाने हरिची पूजा करावी.

नरसिंहाय पादौ तु गोविन्दायेत्युरू तथा । कटिं विश्वभुजे पूज्य अनिरुद्धेत्युरस्तथा ।। ४२.

नरसिंहासाठी पाय, गोविंदासाठी मांड्या, विश्वभुजासाठी कंबर, अनिरुद्धासाठी भुजा पूजाव्यात.

कण्ठं तु शितिकण्ठाय पिङ्गकेशाय वै शिरः । असुरध्वंसनायेति चक्रं तोयात्मने तथा । शङ्खमित्येव संपूज्य गन्धपुष्पफलैस्तथा ।। ४२.

शितिकंठासाठी गळा, पिंगकेशासाठी डोकं, असुरांचा संहार करणाऱ्यासाठी चक्र, जलस्वरूपासाठी शंख—हे सर्व चंदन, फुलं आणि फळांनी पूजावेत.

तदग्रे घटमादाय सितवस्त्रयुगान्वितम् । तस्योपरि नृसिहं तु सौवर्णं ताम्रभाजने । सौवर्ण शक्तितः कृत्वा दारुवंशमयेऽपि वा ।। ४२.

समोर पांढऱ्या वस्त्रांच्या जोडाने सजवलेला कलश घ्यावा; त्यावर तांब्याच्या भांड्यात सोन्याचा नरसिंह ठेवावा, शक्य असेल तर सोन्याचा, अन्यथा लाकूड किंवा बांबूचा असावा.

रत्नगर्भघटे स्थाप्य तं संपूज्य च मानवः । द्वादश्यां वेदविदुषे ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।। ४२.

रत्नजडित कलशात तो ठेवून, त्याची पूजा करून, द्वादशीला वेदपाठी ब्राह्मणाला तो अर्पण करावा.

एवं कृते फलं प्राप्तं यत् पुरा पार्थिवेन तु । तस्याहं संप्रवक्ष्यामि वत्सनाम्ना महामुने ।। ४२.

असं केल्याने, पूर्वी त्या राजाने जे फळ मिळवलं, ते मी आता तुला वत्स नावाने सांगतो, हे महा मुनी.

आसीत् किंपुरुषे वर्षे राजा परमधार्मिकः । भारतेति च विख्यातस्तस्य वत्सः सुतोऽभवत् ।। ४२.

किंपुरुष देशात एक अत्यंत धर्मनिष्ठ राजा होता, ज्याचं नाव भरत अशी ख्याती होती. त्याचा मुलगा वत्स नावाचा होता.

स शत्रुभिर्जितः संख्ये हृतकोशो द्विपादवान् । वनं प्रायात् सपत्नीको वसिष्ठस्याश्रमेऽवसत् ।। ४२.

शत्रूंनी युद्धात त्याचा पराभव केला, त्याचा खजिना आणि हत्ती घेतले. मग तो आपल्या पत्नीसमवेत जंगलात गेला आणि वसिष्ठ ऋषींच्या आश्रमात राहू लागला.

कालेन गच्छता सोऽथ वसिष्ठेन महर्षिणा । किं कार्यमिति स प्रोक्तो वसस्यस्मिन् महाश्रमे ।। ४२.

काळ जसा गेला, तसा वसिष्ठ महर्षींनी त्याला विचारलं, 'या मोठ्या आश्रमात तू कशासाठी आला आहेस?'

राजोवाच । भगवन् हृतकोशोऽहं हृतराज्यो विशेषतः । शत्रुभिर्हतसंकल्पो भवन्तं शरणं गतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ।। ४२.

राजा म्हणाला: 'भगवन्, माझा खजिना आणि राज्य शत्रूंनी घेतलं आहे, माझा निर्धारही मोडला आहे. मी तुमच्याकडे आश्रयासाठी आलो आहे. कृपया मला उपदेश करून कृपा करा.'

एवमुक्तो वसिष्ठस्तु तस्येमां द्वादशीं मुने । विधिना प्रत्युवाचाथ सोऽपि सर्वं तथाऽकरोत् ।। ४२.

असं ऐकून वसिष्ठांनी त्याला द्वादशीचं व्रत सांगितलं आणि त्याने सर्व काही सांगितल्याप्रमाणे केलं.

तस्य व्रतान्ते भगवान् नारसिंहस्तुतोष ह । चक्रं प्रादाच्च शत्रूणां विध्वंसनकरं परम् ।। ४२.

त्या व्रताच्या शेवटी भगवान नरसिंह प्रसन्न झाले आणि शत्रूंचा नाश करणारे चक्र त्याला दिलं.

तेनास्त्रेण स्वकं राज्यं जितवान् स नृपोत्तमः । राज्ये स्थित्वाऽश्वमेधानां सहस्त्रमकरोद् विभुः । अन्ते च विष्णुलोकाख्यं पदमाप च सत्तम ।। ४२.

त्या अस्त्राच्या साहाय्याने त्या श्रेष्ठ राजाने आपलं राज्य पुन्हा मिळवलं. राज्यात राहून त्याने हजार अश्वमेध यज्ञ केले आणि शेवटी विष्णुलोक नावाचं स्थान मिळवलं.

एषा धन्या पापहरा द्वादशी भवतो मुने । कथिता या प्रयत्नेन श्रुत्वा कुरु यथेप्सितम् ।। ४२.

ही पवित्र आणि पापांचा नाश करणारी द्वादशी तुझ्यासाठी सांगितली आहे, हे मुनी. ती काळजीपूर्वक ऐकून, तुला हवं ते कर.

दुर्वासा उवाच । एवमेव मुने मासि चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत् पश्चात् देवदेवं जनार्दनम् ।। ४३.

दुर्वासा म्हणाले: 'अगदी याचप्रमाणे, हे मुनी, चैत्र महिन्यात द्वादशीचं संकल्प करून उपवास करावा आणि नंतर देवदेव जनार्दनाची पूजा करावी.'

वामनायेति पादौ तु विष्णवे कटिमर्चयेत् । वासुदेवेति जठरमुरः संपूर्णकाय च ।। ४३.

पायांची पूजा वामन म्हणून, कंबरेची विष्णू म्हणून, पोट, छाती आणि संपूर्ण शरीराची वासुदेव म्हणून करावी.

कण्ठं विश्वकृते पूज्य शिरो वै व्योमरूपिणे । बाहू विश्वजिते पूज्य स्वनाम्ना शंखचक्रकौ ।। ४३.

गळ्याची पूजा विश्वकृत म्हणून, डोक्याची आकाशस्वरूप म्हणून, बाहूंची विश्वजित म्हणून, आणि शंख-चक्र यांची त्यांच्या नावांनी पूजा करावी.

अनेन विधिनाभ्यर्च्य देवदेवं सनातनम् । प्राग्वदेवोत्तरं कुम्भं सयुग्मं पुरतो न्यसेत् ।। ४३.

या पद्धतीने सनातन देवदेवाची पूजा करून, पूर्वेला आणि उत्तरेला प्रत्येकी एक असे दोन कलश समोर ठेवावेत.

प्रागुक्तपात्रे संस्थाप्य वामनं काञ्चनं बुधः । यथाशक्त्या कृतं ह्रस्वं सितयज्ञोपवीतिनम् ।। ४३.

आधी सांगितलेल्या पात्रात, आपल्या शक्तीनुसार लहान आणि पांढऱ्या यज्ञोपवीताने सुशोभित असं सोन्याचं वामनमूर्ती ठेवावी.

कुण्डिकां स्थापयेत् पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अक्षमालां च संस्थाप्य वृसिकां च विशेषतः ।। ४३.

बाजूला एक कुंडी, छत्री, पादुका, अक्षयमाळ आणि विशेषतः एक दंड ठेवावा.