वराहपुराणम्

सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवार्चने विधिः ।। ४१.

गळ्याजवळ 'सर्वज्ञाय', डोक्यावर 'प्रजांचा स्वामी', बाहूंवर 'प्रद्युम्नाय', दिव्य शस्त्रासाठी 'सुदर्शन', आणि शंखासाठी 'अमृतोद्भवाय' असे म्हणावे. हीच देवपूजेची पद्धत आहे.

एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन् कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ।। ४१.

अशा प्रकारे पूजा करून, त्या कलशात आपल्या सामर्थ्यानुसार सोन्याचे, चांदीचे किंवा तांब्याचे भांडे ठेवावे.

सर्वबीजैस्तु संपूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद् बुधः ।। ४१.

सर्व प्रकारच्या बियांनी ते भांडे भरून, मग आपल्या शक्तीनुसार बुद्धिमानाने सोन्याचा वराह तयार करावा.

दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् ।। ४१.

वराहाने आपल्या सुळ्यावर पर्वत, वन आणि झाडांसह पृथ्वी उचलली—मधुचा वध करणारा माधव, वराह रूप धारण करून.

सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ।। ४१.

सर्व बियांनी भरलेल्या भांड्यावर, रत्नमय मूर्ती कलशावर ठेवावी आणि परमेश्वर हरि, जो सोन्याचा आहे, त्याची स्थापना करावी.

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद् गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ।। ४१.

तांब्याच्या भांड्यावर दोन पांढरे वस्त्र घालावे, हे मुनी, आणि त्याची सुगंधी फुले व विविध शुभ नैवेद्यांनी पूजा करावी.

पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः ।। ४१.

फुलांची माळ करून जागरण करावे. तेथे हरिच्या अवतारांची कथा म्हणावी आणि त्याचा भावार्थ मनात धरावा.

एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।। ४१.

ही उपासना पूर्ण झाल्यावर, सकाळी सूर्य उगवल्यावर, शुद्ध होऊन स्नान करावे, हरिपूजा करून ब्राह्मणाला अर्पण करावे.

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् ।। ४१.

वेद व वेदांग जाणणाऱ्या, उत्तम आचरण असणाऱ्या, बुद्धिमान आणि विष्णुभक्त ब्राह्मणाला हे विशेषत्वाने द्यावे, हे श्रेष्ठ मुनी.

देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद् यद्धि फलं तन्मे निशामय ।। ४१.

हरि यांचा वाराह रूपातील मूर्ती आणि कळशी ब्राह्मणाला दिल्यास काय फळ मिळते, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर्नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् ।। ४१.

या जन्मातच मनुष्याला भाग्य, संपत्ती, सौंदर्य आणि समाधान मिळते; गरीब माणूस लगेच श्रीमंत होतो, ज्याला मूल नाही त्याला पुत्र मिळतो, दुर्दैव त्वरित नाहीसे होते आणि लक्ष्मी क्षणात घरात येते.

इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।। ४१.

या जन्मात भाग्य मिळतेच, पण पुढच्या जन्मात काय घडते तेही ऐक. यासंदर्भात मी तुला एक जुनी गोष्ट सांगतो.

इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः ।। ४१.

या जगात वीरधन्वा नावाचा एक प्रसिद्ध राजा होता. एकदा तो शिकार करण्यासाठी जंगलात गेला.

व्यापादयन् मृगगणान् तत्रर्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः ।। ४१.

तो तिथे हरणांच्या कळपांचा पाठलाग करत असताना, ऋषींच्या जंगलात गेला आणि अज्ञानाने हरणाच्या रूपात असलेल्या ब्राह्मणांना मारले.

भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः ।। ४१.

तेथे, हे ब्राह्मण, संवर्‍ताचे पन्नास पुत्र वेदाध्ययनात मग्न होते आणि हरणाच्या रूपात राहात होते.

सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे ।। ४१.

सत्यतप म्हणाले: 'ते हरणाच्या रूपात का होते, हे कारण मला सांग. हे ब्राह्मण, मला हे जाणून घ्यायची उत्सुकता आहे. मी तुझ्या पाया पडतो, कृपा कर.'

दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद् वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ।। ४१.

दुर्वासा म्हणाले: 'क ведा ते जंगलात गेले आणि तिथे त्यांनी नुकतेच जन्मलेले, आईपासून वेगळे झालेले हरणाचे पिल्लू पाहिले. प्रत्येकाने एकेक पिल्लू उचलले आणि खांद्यावर घेतले, पण त्यामुळे ते सर्व मरण पावले.'

ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं चेदं मृगहिंसामृते मुने ।। ४१.

मग ते सर्व दुःखी होऊन आपल्या वडिलांकडे गेले आणि हरणहत्येबद्दल त्यांनी ऋषीला आपली व्यथा सांगितली.

ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् ।। ४१.

ऋषीपुत्र म्हणाले: 'गुरुवर्य, आम्ही पाच नुकतेच जन्मलेली हरणं मारली; हे आमच्या इच्छेविरुद्ध घडले, त्यामुळे आमच्यासाठी प्रायश्चित्त ठरवा.'

संवर्त्त उवाच । मत्पिता हिंसकस्त्वासीदहं तस्माद् विशेषतः । भवन्तः पापकर्माणः संजाता मम पुत्रकाः ।। ४१.

संवर्त म्हणाले: 'माझे वडील खूप क्रूर होते, आणि मीही त्यांच्या प्रभावामुळे तसाच आहे; म्हणूनच, माझ्या मुलांनो, तुम्ही पापी कर्मांनी जन्माला आला आहात.'

इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः । चरघ्वं पञ्चवर्षाणि ततः शुद्धा भविष्यथ ।। ४१.

आता, हरणाची कातडी घालून आणि नियम पाळून, तुम्ही पाच वर्षे जंगलात राहा; त्यानंतर तुम्ही शुद्ध व्हाल.

एवमुक्तास्तु ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः । वनं विविशुरव्यग्रा जपन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ।। ४१.

अशी आज्ञा मिळाल्यावर, ते पुत्र हरणाची कातडी अंगावर घालून, काळजी न करता, 'ब्रह्म'चा जप करत जंगलात गेले.

तथा वर्षे व्यतिक्रान्ते वीरधन्वा महीपतिः । तत्राजगाम यस्मिंस्ते चरन्ति मृगरूपिणः ।। ४१.

अशा प्रकारे एक वर्ष गेले, तेव्हा वीरधन्वा राजा त्या ठिकाणी आला, जिथे ते हरणाच्या रूपात राहात होते.

ते चाप्येकतरोर्मूले मृगचर्म्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थितास्ते हि राज्ञा दृष्ट्वा मृगा इति । मत्वा विद्धास्तु युगपन्मृतास्ते ब्रह्मवादिनः ।। ४१.

ते सर्व एका झाडाच्या मुळाशी हरणाची कातडी घालून जप करत उभे होते; राजाने त्यांना पाहून ते हरण आहेत असे समजले आणि सर्वांना एकाच वेळी बाण मारून, त्या ब्रह्मविद्या सांगणाऱ्यांना ठार केले.

तान् दृष्ट्वा तु मृतान् राजा ब्राह्मणान् संशितव्रतान् । भयेन वेपमानस्तु देवराताश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ब्रह्मवध्या ममायाता महामुने ।। ४१.

राजाने ते व्रतस्थ ब्राह्मण मृत अवस्थेत पाहिले. भीतीने थरथरत, तो देवरात ऋषींच्या आश्रमात गेला आणि म्हणाला, 'महामुने, माझ्याकडून ब्राह्मणहत्या झाली आहे.'

आमूल्य तद् वधं वृत्तं कथयित्वा नराधिपः । भृशं शोकपरीतात्मा रुरोद भृशदुःखितः ।। ४१.

संपूर्ण घडलेली घटना सांगून, राजा खूप दुःखी झाला आणि हृदयभरून रडू लागला.

स ऋषिर्देवरातस्तु रुदन्तं नृपसत्तमम् । उवाच मा भैर्नृपते अपनेष्यामि पातकम् ।। ४१.

मग देवरात ऋषींनी रडणाऱ्या त्या श्रेष्ठ राजाला सांगितले, 'राजा, घाबरू नकोस; मी तुझे पाप दूर करीन.'

पाताले सुतलाख्ये च यथा धात्री निमज्जती । उद्धृता देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना ।। ४१.

पाताळात सुतल नावाच्या भूमीप्रमाणे, जशी पृथ्वी बुडाली आणि देवदेव विष्णूंनी वराह रूप धारण करून तिला वर काढले,

तद्वद् भवन्तं राजेन्द्र ब्रह्मवध्यापरिप्लुतम् । उद्धरिष्यति देवोऽसौ स्वयमेव जनार्दनः ।। ४१.

तसंच, राजेंद्र, ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रासलेला तू देखील, तोच जनार्दन देव स्वतः तुला वाचवेल.