वराहपुराणम्

ॐकूर्माय पादौ प्रथमं प्रपूज्य नारायणेति हरेः कटिं च । संकर्षणायेत्युदरं विशोके- त्युरोभवायेति तथैव कण्ठम् । सुबाहवेत्येव भुजौ शिरश्च नमो विशालाय रथाङ्गसारम् ।। ४०.

सर्वप्रथम 'ॐ कूर्माय' या मंत्राने पायांची पूजा करावी. 'नारायण' या मंत्राने हरिच्या कटीची, 'संकर्षणाय' या मंत्राने उदराची, 'विशोकाय' या मंत्राने गळ्याची, 'सुबाहवे' या मंत्राने भुजांची आणि 'नमो विशालाय रथांगसाराय' या मंत्राने डोक्याची पूजा करावी.

स्वनाममन्त्रेण सुगन्धपुष्पै- र्नानानिवेद्यैर्विविधैः फलैश्च । अभ्यर्च्य देवं कलशं तदग्रे संस्थाप्य माल्यैः सितकण्ठदाम ।। ४०.

आपल्या नावाने गंधाळलेल्या फुलांनी, वेगवेगळ्या नैवेद्यांनी आणि फळांनी देवाची पूजा करावी. मग त्या कलशासमोर हारांनी आणि पांढऱ्या रंगाच्या मण्यांच्या माळांनी त्याला सजवावे.

तं रत्नगर्भं तु पुरेव कृत्वा स्वशक्तितो हेममयं तु देवम् । समन्दरं कूर्मरूपेण कृत्वा संस्थाप्य ताम्रे घृतपूर्णपात्रे । पूर्णघटस्योपरि संनिवेश्य श्वो ब्राह्मणायैवमेवं तु दद्यात् ।। ४०.

पूर्वीप्रमाणेच आपल्या सामर्थ्यानुसार रत्नमय किंवा सोन्याचा देव बनवावा. समुद्रासह कूर्मरूप तयार करून, तुपाने भरलेल्या तांब्याच्या भांड्यात ठेवावे. ते पूर्ण कलशावर ठेवून दुसऱ्या दिवशी ब्राह्मणाला असे दान द्यावे.

श्वो ब्राह्मणान् भोज्य सदक्षिणांश्च यथाशक्त्या प्रीणयेद् देवदेवम् । नारायणं कूर्मरूपेण पश्चाद् तथा स्वयं भुञ्जीत सभृत्यवर्गः ।। ४०.

दुसऱ्या दिवशी आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन आणि दक्षिणा देऊन देवदेवांना संतुष्ट करावे. नंतर कूर्मरूप नारायणाची पूजा करून, आपण आपल्या सेवकांसह भोजन करावे.

एवं कृते विप्र समस्तपापं विनश्यते नात्र कुर्याद् विचारम् । संसारचक्रं तु विहाय शुद्धं प्राप्नोति लोकं च हरेः पुराणम् । प्रयान्ति पापानि विनाशमाशु श्रीमांस्तथा जायते सत्यधर्मः ।। ४०.

हे ब्राह्मण, असे केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात—यात शंका नाही. संसाराचा फेर सोडून शुद्ध आणि प्राचीन हरिचे लोक मिळते. पापे लवकरच नाहीशी होतात आणि मनुष्य संपन्न व सत्यधर्मात स्थिर होतो.

अनेकजन्मान्तरसंचितानि नश्यन्ति पापानि नरस्य भक्त्या । प्रागुक्तरूपं तु फलं भवेत नारायणस्तुष्टिमायाति सद्यः ।। ४०.

अनेक जन्मांतील साठवलेली पापे भक्तीने नष्ट होतात. पूर्वी सांगितलेले फळ मिळते आणि नारायण त्वरित प्रसन्न होतो.

दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य श्रृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक ।। ४१.

दुर्वास म्हणाले: माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील द्वादशीला, हे धरतीचे धारक, हे श्रेष्ठ धर्मात्मा मुनी, आता वराहाचे मूळ व्रत ऐक.

प्रागुक्तेन विधानेन संकल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः ।। ४१.

पूर्वी सांगितलेल्या विधीने, संकल्प व स्नान करून, बुद्धिमान माणसाने एकादशीला देवाची पूजा करावी.

धूपनैवेद्यगन्धैश्च अर्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात् तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ।। ४१.

धूप, नैवेद्य आणि सुगंधांनी अच्युताची पूजा करून, नंतर त्याच्या समोर पाण्याने भरलेला कलश ठेवावा.

ॐ वाराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ।। ४१.

पायाजवळ 'ॐ वराहाय', कंबरेवर 'माधवाय', पोटावर 'क्षेत्रज्ञाय' आणि छातीवर 'विश्वरूप' असे उच्चारावे.

सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवार्चने विधिः ।। ४१.

गळ्याजवळ 'सर्वज्ञाय', डोक्यावर 'प्रजांचा स्वामी', बाहूंवर 'प्रद्युम्नाय', दिव्य शस्त्रासाठी 'सुदर्शन', आणि शंखासाठी 'अमृतोद्भवाय' असे म्हणावे. हीच देवपूजेची पद्धत आहे.

एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन् कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ।। ४१.

अशा प्रकारे पूजा करून, त्या कलशात आपल्या सामर्थ्यानुसार सोन्याचे, चांदीचे किंवा तांब्याचे भांडे ठेवावे.

सर्वबीजैस्तु संपूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद् बुधः ।। ४१.

सर्व प्रकारच्या बियांनी ते भांडे भरून, मग आपल्या शक्तीनुसार बुद्धिमानाने सोन्याचा वराह तयार करावा.

दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् ।। ४१.

वराहाने आपल्या सुळ्यावर पर्वत, वन आणि झाडांसह पृथ्वी उचलली—मधुचा वध करणारा माधव, वराह रूप धारण करून.

सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ।। ४१.

सर्व बियांनी भरलेल्या भांड्यावर, रत्नमय मूर्ती कलशावर ठेवावी आणि परमेश्वर हरि, जो सोन्याचा आहे, त्याची स्थापना करावी.

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद् गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ।। ४१.

तांब्याच्या भांड्यावर दोन पांढरे वस्त्र घालावे, हे मुनी, आणि त्याची सुगंधी फुले व विविध शुभ नैवेद्यांनी पूजा करावी.

पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः ।। ४१.

फुलांची माळ करून जागरण करावे. तेथे हरिच्या अवतारांची कथा म्हणावी आणि त्याचा भावार्थ मनात धरावा.

एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।। ४१.

ही उपासना पूर्ण झाल्यावर, सकाळी सूर्य उगवल्यावर, शुद्ध होऊन स्नान करावे, हरिपूजा करून ब्राह्मणाला अर्पण करावे.

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् ।। ४१.

वेद व वेदांग जाणणाऱ्या, उत्तम आचरण असणाऱ्या, बुद्धिमान आणि विष्णुभक्त ब्राह्मणाला हे विशेषत्वाने द्यावे, हे श्रेष्ठ मुनी.

देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद् यद्धि फलं तन्मे निशामय ।। ४१.

हरि यांचा वाराह रूपातील मूर्ती आणि कळशी ब्राह्मणाला दिल्यास काय फळ मिळते, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर्नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् ।। ४१.

या जन्मातच मनुष्याला भाग्य, संपत्ती, सौंदर्य आणि समाधान मिळते; गरीब माणूस लगेच श्रीमंत होतो, ज्याला मूल नाही त्याला पुत्र मिळतो, दुर्दैव त्वरित नाहीसे होते आणि लक्ष्मी क्षणात घरात येते.

इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।। ४१.

या जन्मात भाग्य मिळतेच, पण पुढच्या जन्मात काय घडते तेही ऐक. यासंदर्भात मी तुला एक जुनी गोष्ट सांगतो.

इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः ।। ४१.

या जगात वीरधन्वा नावाचा एक प्रसिद्ध राजा होता. एकदा तो शिकार करण्यासाठी जंगलात गेला.

व्यापादयन् मृगगणान् तत्रर्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः ।। ४१.

तो तिथे हरणांच्या कळपांचा पाठलाग करत असताना, ऋषींच्या जंगलात गेला आणि अज्ञानाने हरणाच्या रूपात असलेल्या ब्राह्मणांना मारले.

भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः ।। ४१.

तेथे, हे ब्राह्मण, संवर्‍ताचे पन्नास पुत्र वेदाध्ययनात मग्न होते आणि हरणाच्या रूपात राहात होते.

सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे ।। ४१.

सत्यतप म्हणाले: 'ते हरणाच्या रूपात का होते, हे कारण मला सांग. हे ब्राह्मण, मला हे जाणून घ्यायची उत्सुकता आहे. मी तुझ्या पाया पडतो, कृपा कर.'

दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद् वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ।। ४१.

दुर्वासा म्हणाले: 'क ведा ते जंगलात गेले आणि तिथे त्यांनी नुकतेच जन्मलेले, आईपासून वेगळे झालेले हरणाचे पिल्लू पाहिले. प्रत्येकाने एकेक पिल्लू उचलले आणि खांद्यावर घेतले, पण त्यामुळे ते सर्व मरण पावले.'

ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं चेदं मृगहिंसामृते मुने ।। ४१.

मग ते सर्व दुःखी होऊन आपल्या वडिलांकडे गेले आणि हरणहत्येबद्दल त्यांनी ऋषीला आपली व्यथा सांगितली.

ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् ।। ४१.

ऋषीपुत्र म्हणाले: 'गुरुवर्य, आम्ही पाच नुकतेच जन्मलेली हरणं मारली; हे आमच्या इच्छेविरुद्ध घडले, त्यामुळे आमच्यासाठी प्रायश्चित्त ठरवा.'