वराहपुराणम्

ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः ।। ४.

मग राजाच्या या भाषणाच्या शेवटी, त्या सभेत माशा, उवा, जोंधळे, मधमाशा, पक्षी आणि साप प्रकट झाले.

अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि ।। ४.

घोडे, गायी, हत्ती, सिंह, वाघ, कोल्हे, हरिणे आणि इतर अनेक जनावरे, तसेच घरगुती व जंगलातील किडे—हे सर्व जीवांचे रूप धारण करून, लाखो संख्येने राजवाड्यात दिसत होते.

तं दृष्ट्वा भूतसंघातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः ।। ४.

तो जीवांचा मेळा पाहून राजा आश्चर्यचकित झाला. हे काय आहे, असे विचार करत असताना, जयगीषव्य आणि बुद्धिमान कपिल यांच्या महानतेची त्याला जाणीव झाली.

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजाऽश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ ।। ४.

त्या वेळी अश्वशिरा राजा दोन्ही हात जोडून भक्तीभावाने त्या दोन श्रेष्ठ ऋषींना विचारू लागला, "हे द्विजश्रेष्ठ, हे काय आहे?"

द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनेदं दर्शितं तव ।। ४.

ते दोन्ही ब्राह्मण म्हणाले, "राजा, तू आम्हाला विचारलेस की येथे विष्णूची कशी पूजा करावी आणि त्याला कसे प्राप्त करावे. म्हणूनच हे तुला दाखवले आहे, महाराज."

सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् ।। ४.

राजा, हे सर्वग्याचे गुण तुला दाखवले आहेत. तो नारायण देव सर्वज्ञ आहे आणि इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करतो.

सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते ।। ४.

तो सौम्य स्वभावाचा देव कुठेतरी वास करतो आणि मनुष्यांना त्याची पूजा केल्याने तो मिळतो, असे सांगितले जाते. त्याची वचने अर्थपूर्ण आहेत.

किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः ।। ४.

पण परमात्मा, जो जगाचा स्वामी आहे, तो सर्व शरीरांत वास करतो. भक्तीने तो आपल्या देहातच दिसतो, कारण तो एका ठिकाणी मर्यादित नाही.

अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर ।। ४.

म्हणूनच, परमात्म्याचे हे रूप तुला दाखवले आहे, राजाधिराज, जेणेकरून तुझी श्रद्धा दृढ व्हावी. अशा प्रकारे सर्वत्र असलेला विष्णू तुझ्या देहातही आहे, जनांचा स्वामी.

मन्त्रिणां भृत्यसङ्घस्य सुराद्या ये प्रदर्शिताः । पशवः कीटसङ्घाश्च तेऽपि विष्णुमया नृप ।। ४.

राजा, मंत्र्यांचे, नोकरांच्या समूहांचे, देव-दानवांचे, तसेच दाखवलेली जनावरे व किड्यांचीही सर्व मंडळी—हे सर्व विष्णूने व्यापलेले आहेत.

भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत् सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते ।। ४.

हरि सर्वत्र आहे, ही भावना मनात ठाम ठेवावी. त्याच्यासारखे दुसरे कोणतेही अस्तित्व नाही—ही भावना ठेवून त्याची उपासना करावी.

एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् ।। ४.

राजा, हे खरे ज्ञानस्वरूप तुला सांगितले आहे—पूर्ण भक्तीने नारायण, हरि यांचे स्मरण करावे.

परिपूर्णेन बावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानेन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः ।। ४.

पूर्ण भक्तीने नारायण गुरुचे स्मरण कर. फुलांची अर्पण, धूप, ब्राह्मणांचे तृप्तीकरण आणि स्थिर ध्यान यामुळे परमेश्वर लवकर मिळतो.

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम संदेहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ।। ५.

अश्वशिरा म्हणाला, "आपण दोघांनी माझ्या एका शंकेचे निरसन येथे करावे, ज्यामुळे ती शंका दूर झाली की मला संसारातून मुक्ती मिळेल."

एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ।। ५.

राजाने असे म्हटल्यावर, त्या वेळी श्रेष्ठ योगी, धर्मात्मा कपिल ऋषी, यजमानांत श्रेष्ठ असलेल्या राजाला म्हणाले.

कपिल उवाच । कस्ते मनसि संदेहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ।। ५.

कपिल म्हणाले, "राजा, तुझ्या मनात कोणती शंका आहे, हे सांग. तू जे इच्छितोस ते सांग; मी ते ऐकून ती शंका दूर करीन."

राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ।। ५.

राजा म्हणाला, "मुक्ती कर्माने मिळते की ज्ञानाने, हे मला सांग, ऋषी. जर तू माझ्यावर कृपा केली असेल तर माझी ही शंका दूर कर."

कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुना पुरा । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ।। ५.

कपिल म्हणाले, "महाराज, हा प्रश्न पूर्वी बृहस्पतींना रैभ्य या ब्रह्मपुत्राने आणि राजा वसुने विचारला होता. वसु हा पूर्वी विद्वान आणि दानशूर राजा होता."

चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्द्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवांस्तद्दिदृक्षया ।। ५.

चाक्षुष मनूच्या काळात, ब्रह्माचा वंश वाढवणारा वसु, ब्रह्मदेवाचे दर्शन घेण्यासाठी त्यांच्या लोकात गेला.

पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो ।। ५.

राजा, वाटेवर चालताना, विद्या मिळवणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या चित्ररथाला पाहून, वसुने प्रेमाने ब्रह्माजींना भेटण्याची संधी कधी मिळेल हे विचारले.

सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस्तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस्तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस्तु आजगाम महातपाः ।। ५.

त्यावर तो म्हणाला, 'सध्या ब्रह्माजींच्या घरी देवांची सभा भरली आहे.' हे ऐकून वसु ब्रह्माजींच्या दारात थांबला. तेवढ्यात, मोठ्या तपश्चर्येने युक्त असलेला रैभ्य तिथे आला.

स राजा प्रीतमनसा वसुः संपूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने ।। ५.

तो राजा वसु अत्यंत आनंदी आणि समाधानाने, रैभ्य ऋषीचे आदरपूर्वक स्वागत करून म्हणाला, 'मुनिवर, तुम्ही कुठून येत आहात?''

रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् ।। ५.

रैभ्य म्हणाला, 'महाराज, मी बृहस्पतींच्या जवळून आलो आहे. मला देवांचे पुरोहित बृहस्पती यांना एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारायचा आहे.'

एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महत्सदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो ।। ५.

रैभ्य असे बोलत असतानाच, प्रभो, ब्रह्माजींच्या मोठ्या सभेतले सर्व देवगण आपल्या जागांवरून उठून बाहेर गेले.

तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुना च सुपूजितः ।। ५.

तेव्हा बृहस्पतींनी रैभ्याशी चर्चा करून, वसुने केलेल्या सन्मानाने आपल्या आसनावर जाऊन बसले.

रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् ।। ५.

आंगिरस वंशातील रैभ्य आणि राजा वसु दोघेही बसले. सर्वजण बसल्यावर, राजेंद्र, बृहस्पतींनी त्यांच्याशी बोलायला सुरुवात केली.

बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ।। ५.

देवतांचे गुरु बृहस्पती रैभ्याला म्हणाले, 'महाभाग, वेद आणि वेदांगांचा जाणकार असलेल्या तुम्हाला मी काय सेवा करू?''

रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिनाऽथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो ।। ५.

रैभ्य म्हणाला, 'बृहस्पती, कृतीने काय मिळते आणि ज्ञानाने काय मिळते? मला मुक्तीबद्दल सांगा, कारण मला या बाबतीत शंका आहे.'

बृहस्पतिरुवाच । यत्किंचित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते ।। ५.

बृहस्पती म्हणाले, 'माणूस जे काही करतो, ते चांगले असो वा वाईट, ते सर्व नारायणाला अर्पण करून केल्यास त्याला काहीही लागून राहत नाही.'