वराहपुराणम्

यदि वक्त्रसहस्त्राणि भवन्ति मम सुव्रत । आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद् यदि महाव्रत ।। ३९.

सुव्रते, जरी मला हजारो तोंडं असली आणि आयुष्य ब्रह्मदेवाइतकं असलं,

तदानीमस्य धर्मस्य फलं कथयितुं भवेत् । तथाप्युद्देशतो ब्रह्मन् कथयामि श्रृणुष्व तत् ।। ३९.

तरीही या धर्माचं फळ सांगता येणार नाही. तरीही, ब्राह्मणा, मी तुला थोडक्यात सांगतो, ऐक.

दश सप्त दश द्वे च अष्टौ चत्वार एव च । लक्षायुतानि चत्वारि एकस्थं स्याच्चतुर्युगम् ।। ३९.

दहा, सात, दहा, दोन, आठ आणि चार — ही संख्या; चार लक्ष आणि दहा हजार मिळून एक चतुर्व्युह बनतो.

तैरेकसप्ततियुगं भवेन्मन्वन्तरं मुने । चतुर्दशाहो ब्राह्मस्तु तावती रात्रिरिष्यते ।। ३९.

मुनिवर, एक्काहत्तर युगांचा एक मन्वंतर होतो. असे चौदा मन्वंतर म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस, आणि तितकीच रात्र असते.

एवं त्रिंशद्दिनो मासस्ते द्वादश समा स्मृता । तेषां शतं ब्रह्मणस्तु आयुर्नास्त्यत्र संशयः ।। ३९.

अशा प्रकारे तीस दिवसांचा एक महिना होतो, आणि बारा महिने म्हणजे एक वर्ष. अशी शंभर वर्षे म्हणजे ब्रह्मदेवाचे आयुष्य, यात काहीच शंका नाही.

यः सकृद् द्वादशीमेतामनेन विधिना क्षिपेत् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति तत्कालं चैव तिष्ठति ।। ३९.

जो कोणी हा द्वादशी व्रत या पद्धतीने एकदाच पाळतो, तो ब्रह्मलोकाला पोहोचतो आणि तेवढ्या काळासाठी तिथे राहतो.

ततो ब्रह्मोपसंहारे तल्लयं तिष्ठते चिरम् । पुनः सृष्टौ भवेद् देवो वैराजानां महातपाः ।। ३९.

नंतर ब्रह्मदेवाचा संहार झाला की तो खूप काळ तिथेच विलीन राहतो. पुढच्या सृष्टीमध्ये तो वैराज नावाच्या मोठ्या तपस्वी देवांमध्ये जन्म घेतो.

ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोककृतान्यपि । अकामे कामतो वापि तानि नश्यन्ति तत्क्षणात् ।। ३९.

ब्रह्महत्या वगैरे मोठ्या पापे, किंवा या जगात केलेली कोणतीही पापे, ती जाणीवपूर्वक असो वा नकळत, हे व्रत केल्याने क्षणात नष्ट होतात.

इह लोके दरिद्रो यो भ्रष्टराज्योऽथ वा नृपः । उपोष्य तां विधानेन स राजा जायते ध्रुवम् ।। ३९.

या जगात जो कोणी गरीब असेल किंवा ज्याचा राज्य गेला असेल, तो हा व्रत नीट पाळला तर तो नक्कीच पुन्हा राजा होतो.

वन्ध्या नारी भवेद् या तु अनेन विधिना शुभा । उपोष्यति भवेत् तस्याः पुत्रः परमधार्मिकः ।। ३९.

कोणतीही स्त्री जर वंध्या असेल आणि तिने हा शुभ व्रत नीट पाळला, तर तिला अत्यंत धर्मशील पुत्र होतो.

अगम्यागमनं येन कृतं जानाति मानवः । स इमं विधिमासाद्य तस्मात् पापाद् विमुच्यते ।। ३९.

कोणत्याही पुरुषाने जर अयोग्य स्त्रीशी संबंध ठेवला असेल, आणि त्याने हा नियम पाळला, तर त्या पापातून तो मुक्त होतो.

ब्रह्मक्रियाया लोपेन बहुवर्षकृतेन च । उपोष्येमां सकृद् भक्त्या वेदसंस्कारमाप्नुयात् ।। ३९.

ब्रह्मकर्मे अनेक वर्षे सोडली असली तरी, हा व्रत एकदाच भक्तीने केल्याने वेदसंस्कार मिळतो.

किमत्र बहुनोक्तेन न तदस्ति महामुने । अप्राप्यं प्राप्यते नैव पापं वा यन्न नश्यति ।। ३९.

महामुने, याबद्दल जास्त सांगण्याची गरज नाही. या व्रताने काहीच अशक्य राहत नाही आणि कोणतेही पाप उरलेले राहत नाही.

अनेन विधिना ब्रह्मन् स्वयमेव ह्युपोषिता । धरण्या मग्नया तात नात्र कार्या विचारणा ।। ३९.

ब्रह्मन्, पृथ्वीनेसुद्धा पाण्यात बुडाल्यावर हा नियम स्वतः पाळला होता. म्हणून यावर अजून विचार करण्याची काहीच गरज नाही.

अदीक्षिताय नो देयं विधानं नास्तिकाय च । देवब्रह्मद्विषे वाऽपि न श्राव्यं तु कदाचन । गुरुभक्ताय दातव्यं सद्यः पापप्रणाशनम् ।। ३९.

हा नियम न दिक्षित किंवा नास्तिकाला देऊ नये, देव किंवा ब्राह्मणद्वेष्ट्याला कधीच सांगू नये. जो गुरुभक्त आहे त्यालाच सांगावा, कारण हे व्रत लगेच पाप नष्ट करते.

इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं वरस्त्रियः । भवन्ति विविधा यस्तु उपोष्य विधिना ततः ।। ३९.

या जन्मातच, जो हा व्रत नीट पाळतो त्याला सौभाग्य, धन, धान्य आणि उत्तम स्त्रिया मिळतात.

य इमं श्रावयेद् भक्त्या द्वादशीकल्पमुत्तमम् । श्रृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते ।। ३९.

जो कोणी भक्तीने हा उत्तम द्वादशीव्रताचा नियम ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

दुर्वासा उवाच । तथैव पौषमासे तु अमृतं मथितं सुरैः । तत्र कूर्मो भवेद् देवः स्वयमेव जनार्दनः ।। ४०.

दुर्वासा म्हणाले: त्याचप्रमाणे पौष महिन्यात देवांनी अमृत मथले, तेव्हा जनार्दन स्वतः कूर्म म्हणजे कासव झाला.

तस्येयं तिथिरुद्दिष्टा हरेर्वै कूर्मरूपिणः । पुष्यमासस्य या शुद्धा द्वादशी शुक्लपक्षतः ।। ४०.

कूर्मरूप हरिला समर्पित म्हणून, पुष्य महिन्यातील शुद्ध शुक्ल द्वादशी ही तिथी पवित्र मानली आहे.

तस्यां प्रागेव संकल्प्य प्राग्वत् स्नान्नादिकाः क्रियाः । निर्वर्त्याराधयेद् रात्र्यामेकादश्यां जनार्दनम् । पृथङ्मन्त्रैर्मुनिश्रेष्ठ देवदेवं जनार्दनम् ।। ४०.

त्या दिवशी, आधीच संकल्प करून, स्नानादी सर्व कर्मे पूर्वीप्रमाणे करून, एकादशीच्या रात्री जनार्दनाचे वेगवेगळ्या मंत्रांनी भक्तीपूर्वक पूजन करावे.

ॐकूर्माय पादौ प्रथमं प्रपूज्य नारायणेति हरेः कटिं च । संकर्षणायेत्युदरं विशोके- त्युरोभवायेति तथैव कण्ठम् । सुबाहवेत्येव भुजौ शिरश्च नमो विशालाय रथाङ्गसारम् ।। ४०.

सर्वप्रथम 'ॐ कूर्माय' या मंत्राने पायांची पूजा करावी. 'नारायण' या मंत्राने हरिच्या कटीची, 'संकर्षणाय' या मंत्राने उदराची, 'विशोकाय' या मंत्राने गळ्याची, 'सुबाहवे' या मंत्राने भुजांची आणि 'नमो विशालाय रथांगसाराय' या मंत्राने डोक्याची पूजा करावी.

स्वनाममन्त्रेण सुगन्धपुष्पै- र्नानानिवेद्यैर्विविधैः फलैश्च । अभ्यर्च्य देवं कलशं तदग्रे संस्थाप्य माल्यैः सितकण्ठदाम ।। ४०.

आपल्या नावाने गंधाळलेल्या फुलांनी, वेगवेगळ्या नैवेद्यांनी आणि फळांनी देवाची पूजा करावी. मग त्या कलशासमोर हारांनी आणि पांढऱ्या रंगाच्या मण्यांच्या माळांनी त्याला सजवावे.

तं रत्नगर्भं तु पुरेव कृत्वा स्वशक्तितो हेममयं तु देवम् । समन्दरं कूर्मरूपेण कृत्वा संस्थाप्य ताम्रे घृतपूर्णपात्रे । पूर्णघटस्योपरि संनिवेश्य श्वो ब्राह्मणायैवमेवं तु दद्यात् ।। ४०.

पूर्वीप्रमाणेच आपल्या सामर्थ्यानुसार रत्नमय किंवा सोन्याचा देव बनवावा. समुद्रासह कूर्मरूप तयार करून, तुपाने भरलेल्या तांब्याच्या भांड्यात ठेवावे. ते पूर्ण कलशावर ठेवून दुसऱ्या दिवशी ब्राह्मणाला असे दान द्यावे.

श्वो ब्राह्मणान् भोज्य सदक्षिणांश्च यथाशक्त्या प्रीणयेद् देवदेवम् । नारायणं कूर्मरूपेण पश्चाद् तथा स्वयं भुञ्जीत सभृत्यवर्गः ।। ४०.

दुसऱ्या दिवशी आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन आणि दक्षिणा देऊन देवदेवांना संतुष्ट करावे. नंतर कूर्मरूप नारायणाची पूजा करून, आपण आपल्या सेवकांसह भोजन करावे.

एवं कृते विप्र समस्तपापं विनश्यते नात्र कुर्याद् विचारम् । संसारचक्रं तु विहाय शुद्धं प्राप्नोति लोकं च हरेः पुराणम् । प्रयान्ति पापानि विनाशमाशु श्रीमांस्तथा जायते सत्यधर्मः ।। ४०.

हे ब्राह्मण, असे केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात—यात शंका नाही. संसाराचा फेर सोडून शुद्ध आणि प्राचीन हरिचे लोक मिळते. पापे लवकरच नाहीशी होतात आणि मनुष्य संपन्न व सत्यधर्मात स्थिर होतो.

अनेकजन्मान्तरसंचितानि नश्यन्ति पापानि नरस्य भक्त्या । प्रागुक्तरूपं तु फलं भवेत नारायणस्तुष्टिमायाति सद्यः ।। ४०.

अनेक जन्मांतील साठवलेली पापे भक्तीने नष्ट होतात. पूर्वी सांगितलेले फळ मिळते आणि नारायण त्वरित प्रसन्न होतो.

दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य श्रृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक ।। ४१.

दुर्वास म्हणाले: माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील द्वादशीला, हे धरतीचे धारक, हे श्रेष्ठ धर्मात्मा मुनी, आता वराहाचे मूळ व्रत ऐक.

प्रागुक्तेन विधानेन संकल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः ।। ४१.

पूर्वी सांगितलेल्या विधीने, संकल्प व स्नान करून, बुद्धिमान माणसाने एकादशीला देवाची पूजा करावी.

धूपनैवेद्यगन्धैश्च अर्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात् तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ।। ४१.

धूप, नैवेद्य आणि सुगंधांनी अच्युताची पूजा करून, नंतर त्याच्या समोर पाण्याने भरलेला कलश ठेवावा.