वराहपुराणम्

ध्यात्वाऽर्ध्यं दापयेत् तस्य करतोयेन मानवः । एवमुच्चारयेद् वाचं तस्मिन् काले महामुने ।। ३९.

ध्यान करून, माणसाने हाताने अर्घ्य अर्पण करावे. त्या वेळी, हे महर्षे, पुढील शब्द म्हणावेत.

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाऽहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ।। ३९.

एकादशीच्या दिवशी मी उपवास करीन आणि दुसऱ्या दिवशी अन्न घेईन. कमळनयन असलेल्या अच्युत, तूच माझे आश्रय हो.

एवमुक्त्वा ततो रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ । जपन्नारायणायेति स्वपेत् तत्र विधानतः ।। ३९.

असे म्हणून, रात्री देवदेवेश्वराच्या सान्निध्यात, 'नारायणाय' हा मंत्र जपत नियमाने तेथे झोपावे.

ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ।। ३९.

मग सकाळी, शुद्ध मनाने, समुद्राकडे वाहणाऱ्या नदीवर, किंवा दुसऱ्या तळ्यावर, किंवा घरीच, मन एकाग्र करून जावे.

आनीय मृत्तिकां शुद्धां मन्त्रेणानेन मानवः । धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा । तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते ।। ३९.

शुद्ध माती आणताना, हा मंत्र म्हणावा — 'हे देवी, तुझ्यामुळे सर्व जीवांचे पालन आणि पोषण होते; त्या सत्याच्या जोरावर, हे सुभ्राते, माझे पाप दूर कर.'

ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि देव ते । तेनेमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा मा लभामि त्वयोदिताम् ।। ३९.

'हे देवा, ब्रह्मांडाच्या पवित्र स्थळी तुझ्या हातांनी स्पर्श झाले आहेत; ही माती स्पर्श करून, तुझ्या सांगितल्याप्रमाणे मला काहीही अनुचित लाभू नये.'

त्वयि सर्वे रसा नित्याः स्थिता वरुण सर्वदा । तेनेमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु ममाचिरम् ।। ३९.

'हे वरुणा, सर्व जल नेहमी तुझ्यातच वास करते; म्हणून ही माती धुऊन मला लवकर शुद्ध कर.'

एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् । त्रिः कृत्वा शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ।। ३९.

अशा प्रकारे माती आणि पाण्याने स्वतःला शुद्ध करून, शरीर स्वच्छ करावे. हे तिन्ही वेळा करून, उरलेली माती पाण्यात वर्तुळ काढण्यासाठी वापरावी.

ततस्तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः । स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ।। ३९.

मग तेथे, राजाच्या पद्धतीने सर्व विधी करून, स्नान करून, आवश्यक कृत्ये पूर्ण करून, पुन्हा देवालयात परत जावे.

तत्राराध्य महायोगिं देवं नारायणं प्रभुम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ।। ३९.

तेथे, महान योगी, प्रभू नारायणाची पूजा करून, पायांना 'केशवाय नमः', कटीला 'दामोदराय' असे म्हणावे.

ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ।। ३९.

दोन्ही मांड्यांना 'नृसिंहाय', छातीला 'श्रीवत्सधारीणेला', गळ्याला 'कौस्तुभनाथाय', आणि उराशी 'श्रीपतयेला' नमस्कार करावा.

त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः । रथाङ्गधारिणे चक्रं शंकरायेति वारिजम् ।। ३९.

बाहूंना 'त्रैलोक्यविजयाय', डोक्याला 'सर्वात्मने', चक्राला 'रथांगधारिणे', आणि कमळाला 'शंकराय' असे म्हणावे.

गम्भीरायेति च गदामम्भोजं शान्तिमूर्त्तये । एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ।। ३९.

गदेला 'गंभीराय', कमळाला 'शांतिमूर्तये' असे म्हणावे. अशा प्रकारे देवाधिदेव प्रभू नारायणाची पूजा करावी.

पुनस्तस्याग्रतः कुम्भान् चतुरः स्थापयेद् बुधः । जलपूर्णान् समाल्यांश्च सितचन्दनलेपितान् ।। ३९.

पुन्हा त्याच्या समोर, ज्ञानी माणसाने चार कलश ठेवावेत. ते पाण्याने भरलेले, फुलांच्या माळांनी सजवलेले आणि पांढऱ्या चंदनाने लेपलेले असावेत.

चूतपल्लवसग्रीवान् सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थगितान् ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ।। ३९.

त्यांच्या गळ्यात आंब्याची कोवळी पाने असावीत, पांढऱ्या वस्त्राने झाकलेले असावेत, तांब्याच्या पात्रावर ठेवलेले असावेत आणि त्या पात्रात तीळ व सोने भरलेले असावे.

चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः । तेषां मध्ये शुभं पीठं स्थापयेद् वस्त्रगर्भितम् ।। ३९.

चार कलश समुद्रांप्रमाणे मांडावेत. त्यांच्या मध्ये एक शुभ आसन, वस्त्रात गुंडाळलेलं, ठेवावं.

तस्मिन् सौवर्णरौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा । अलाभे सर्वपात्राणां पालाशं पात्रमिष्यते ।। ३९.

त्या आसनावर सोन्याचं, चांदीचं, तांब्याचं किंवा लाकडाचं पात्र ठेवावं. ही पात्रं न मिळाल्यास पळसाच्या लाकडाचं पात्र चालतं.

तोयपूर्णं तु तत्कृत्वा तस्मिन् पात्रे ततो न्यसेत् । सौवर्णं मत्स्य्रूपेण कृत्वा देवं जनार्दम् । वेदवेदाङ्गसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ।। ३९.

ते पात्र पाण्यानं भरून त्यात सोन्यानं बनवलेला, मत्स्याच्या रूपातला जनार्दन ठेवावा. तो वेद, वेदांग आणि श्रुतीस्मृतींनी सुशोभित असावा.

तत्रानेकविधैर्भक्षैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम् । गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि ।। ३९.

त्या ठिकाणी विविध प्रकारच्या खाण्याच्या वस्तू, फळं, फुलं, सुगंध, धूप आणि वस्त्रांनी सजवून, योग्य पद्धतीने पूजा करावी.

रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः । मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवानुद्धर केशव । एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् ।। ३९.

देवा, जसा तू मत्स्यरूपानं रसातळातून वेद परत आणलेस, तसंच तू मला उध्दरावं, असं म्हणून त्या समोर जागरण करावं.

यथाविभवसारेण प्रभाते विमले तथा । चतुर्णां ब्राह्मणानां च चतुरो दापयेद् घटान् ।। ३९.

सकाळी, आपल्या सामर्थ्यानुसार, चार ब्राह्मणांना चार कलश द्यावेत.

पूर्वं तु बह्वृचे दद्याच्छन्दोगे दक्षिणं तथा । यजुःशाखान्विते दद्यात् पश्चिमं घटमुत्तमम् । उत्तरं कामतो तद्यादेष एव विधिः स्मृतः ।। ३९.

पूर्वेकडील कलश बहृच वेद जाणणाऱ्याला, दक्षिणेकडील छांदोग्य वेद जाणणाऱ्याला, पश्चिमेकडील यजुर्वेद पंडिताला आणि उत्तरेकडील आपल्या इच्छेनुसार द्यावा. हीच ठरलेली पद्धत आहे.

ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिणे । यजुर्वेदः पश्चिमतो अथर्वश्चोत्तरेण तु ।। ३९.

पूर्वेला ऋग्वेद प्रसन्न होवो, दक्षिणेला सामवेद, पश्चिमेला यजुर्वेद आणि उत्तरेला अथर्ववेद प्रसन्न होवो.

अनेन क्रमयोगेन प्रीयतामिति वाचयेत् । मत्स्यरूपं च सौवर्णमाचार्याय निवेदयेत् ।। ३९.

‘या क्रमाने सर्व प्रसन्न होवोत’ असं म्हणावं आणि सोन्याचा मत्स्यरूप देवाचार्याला अर्पण करावा.

गन्धधूपादिवस्त्रैश्च संपूज्य विधिवत् क्रमात् । यस्त्विमं सरहस्यं च मन्त्रं चैवोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्त्वा फलं कोटिगुणोत्तरम् ।। ३९.

गंध, धूप, वस्त्र इत्यादींनी योग्य रीतीने पूजा करून, जो हा गुप्त मंत्र आणि विधी सांगतो, त्याला कोटीपटीने अधिक फळ मिळतं.

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः । विधानस्य प्रदाता यो गुरुरित्युच्यते बुधैः ।। ३९.

जो गुरु स्वीकारूनही अज्ञानानं उलट वागतो, तो अधम पुरुष कोटी जन्म नरकात खितपत राहतो. विधी सांगणाऱ्याला ज्ञानी लोक गुरु म्हणतात.

एवं दत्त्वा विधानेन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ।। ३९.

अशा प्रकारे विधीने दान करून, द्वादशीला विष्णूची पूजा करावी आणि आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन व दक्षिणा द्यावी.

ताम्रपात्रैश्च सतिलैः स्थगितान् कारयेद् घटान् । तत्र सज्जलपात्रस्थं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ।। ३९.

तांब्याच्या पात्रांत तिळांसह कलश तयार करावेत. त्यातलं पाण्याचं पात्र गृहस्थ ब्राह्मणाला द्यावं.

देवं दद्यान्महाभागस्ततो विप्रांश्च भोजयेत् । भूरिणा परमान्नेन ततः पश्चात् स्वयं नरः । भुञ्जीत सहितो बालैर्वाग्यतः संयतेन्द्रियः ।। ३९.

हे महाभागा, देव त्याला द्यावा आणि मग ब्राह्मणांना उत्तम, भरपूर अन्नाने जेवू घालावं. त्यानंतर स्वतः, मुलांसह, मौन आणि इंद्रियसंयम ठेवून जेवावं.