वराहपुराणम्

दुर्वासा उवाच । कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् । धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या तु रसातले ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "मी तुला एक अत्यंत गुप्त, देवांनी निर्माण केलेले रहस्य सांगतो, जे पृथ्वीने रसातळात बुडताना केले होते."

पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः । तस्मिन् सलिलमग्ने तु पृथ्वी प्रायाद् रसातलम् ।। ३९.

पृथ्वीचा पृथ्वीस्वभाव पाण्यात फारसा वाढला नव्हता; जेव्हा ती पाण्यात बुडाली, तेव्हा पृथ्वी रसातळात गेली.

सा भूतधारिणी देवी रसातलगता शुभा । आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् । उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ।। ३९.

ती शुभ, सर्व भूतांची धारक असलेली देवी रसातळात गेल्यावर, तिने उपवास, व्रत आणि विविध नियमांनी परमेश्वर नारायणाची भक्ती केली.

कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः । उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास सोऽव्ययः ।। ३९.

खूप काळानंतर, गरुडध्वज असलेल्या परमेश्वराने तिच्यावर प्रसन्न होऊन तिला वर उचलले आणि तिच्या जागी स्थिर केले; तो अविनाशीच हे करू शकतो.

सत्यतपा उवाच । कोऽसौ धरण्या संचीर्ण उपवासो महामुने । कानि व्रतानि च तथा एतन्मे वक्तुमर्हसि ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "महामुने, पृथ्वीने कोणता उपवास केला होता? कोणती व्रते पाळली होती? हे मला सांगावे."

दुर्वासा उवाच । यदा मार्गशिरे मासि दशम्यां नियतात्मवान् । कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "जेव्हा मार्गशीर्ष महिन्यात, दहाव्या दिवशी, संयमित मनाचा माणूस देवांची पूजा करून आणि अग्निकर्म योग्य प्रकारे करतो—"

शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यमन्नं सुसंस्कृतम् । भुक्त्वा पञ्चपदं गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः ।। ३९.

स्वच्छ वस्त्रे घालून, प्रसन्न मनाने, नीट तयार केलेले हव्य अन्न खाऊन, पाच पावले चालून, पुन्हा पाय धुवावेत.

कृत्वाऽष्टाङ्गुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । भक्षयेद् दन्तकाष्ठं तु तत आचम्य यत्नतः ।। ३९.

सुमारे आठ बोटांची लांबी असलेली, दूध देणाऱ्या झाडाची काडी घेऊन, ती दात घासण्यासाठी वापरावी. त्यानंतर काळजीपूर्वक हातपाय धुवावेत.

स्पृष्ट्वा द्वाराणि सर्वाणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् । शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम् ।। ३९.

सर्व दरवाजांना स्पर्श करून, दीर्घकाळ जनार्दनाचे ध्यान करावे. शंख, चक्र, गदा धारण करणारा, मुकुट घातलेला आणि पिवळे वस्त्र परिधान केलेला तो भगवंत मनात ठेवावा.

प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितम् । ध्यात्वा पुनर्जलं हस्ते गृह्य भानुं जनार्दनम् ।। ३९.

प्रसन्न चेहरा असलेला, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असा देव आठवावा. पुन्हा हातात पाणी घेऊन, सूर्यासारखा तेजस्वी जनार्दनाचा स्मरण करावे.

ध्यात्वाऽर्ध्यं दापयेत् तस्य करतोयेन मानवः । एवमुच्चारयेद् वाचं तस्मिन् काले महामुने ।। ३९.

ध्यान करून, माणसाने हाताने अर्घ्य अर्पण करावे. त्या वेळी, हे महर्षे, पुढील शब्द म्हणावेत.

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाऽहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ।। ३९.

एकादशीच्या दिवशी मी उपवास करीन आणि दुसऱ्या दिवशी अन्न घेईन. कमळनयन असलेल्या अच्युत, तूच माझे आश्रय हो.

एवमुक्त्वा ततो रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ । जपन्नारायणायेति स्वपेत् तत्र विधानतः ।। ३९.

असे म्हणून, रात्री देवदेवेश्वराच्या सान्निध्यात, 'नारायणाय' हा मंत्र जपत नियमाने तेथे झोपावे.

ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ।। ३९.

मग सकाळी, शुद्ध मनाने, समुद्राकडे वाहणाऱ्या नदीवर, किंवा दुसऱ्या तळ्यावर, किंवा घरीच, मन एकाग्र करून जावे.

आनीय मृत्तिकां शुद्धां मन्त्रेणानेन मानवः । धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा । तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते ।। ३९.

शुद्ध माती आणताना, हा मंत्र म्हणावा — 'हे देवी, तुझ्यामुळे सर्व जीवांचे पालन आणि पोषण होते; त्या सत्याच्या जोरावर, हे सुभ्राते, माझे पाप दूर कर.'

ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि देव ते । तेनेमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा मा लभामि त्वयोदिताम् ।। ३९.

'हे देवा, ब्रह्मांडाच्या पवित्र स्थळी तुझ्या हातांनी स्पर्श झाले आहेत; ही माती स्पर्श करून, तुझ्या सांगितल्याप्रमाणे मला काहीही अनुचित लाभू नये.'

त्वयि सर्वे रसा नित्याः स्थिता वरुण सर्वदा । तेनेमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु ममाचिरम् ।। ३९.

'हे वरुणा, सर्व जल नेहमी तुझ्यातच वास करते; म्हणून ही माती धुऊन मला लवकर शुद्ध कर.'

एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् । त्रिः कृत्वा शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ।। ३९.

अशा प्रकारे माती आणि पाण्याने स्वतःला शुद्ध करून, शरीर स्वच्छ करावे. हे तिन्ही वेळा करून, उरलेली माती पाण्यात वर्तुळ काढण्यासाठी वापरावी.

ततस्तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः । स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ।। ३९.

मग तेथे, राजाच्या पद्धतीने सर्व विधी करून, स्नान करून, आवश्यक कृत्ये पूर्ण करून, पुन्हा देवालयात परत जावे.

तत्राराध्य महायोगिं देवं नारायणं प्रभुम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ।। ३९.

तेथे, महान योगी, प्रभू नारायणाची पूजा करून, पायांना 'केशवाय नमः', कटीला 'दामोदराय' असे म्हणावे.

ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ।। ३९.

दोन्ही मांड्यांना 'नृसिंहाय', छातीला 'श्रीवत्सधारीणेला', गळ्याला 'कौस्तुभनाथाय', आणि उराशी 'श्रीपतयेला' नमस्कार करावा.

त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः । रथाङ्गधारिणे चक्रं शंकरायेति वारिजम् ।। ३९.

बाहूंना 'त्रैलोक्यविजयाय', डोक्याला 'सर्वात्मने', चक्राला 'रथांगधारिणे', आणि कमळाला 'शंकराय' असे म्हणावे.

गम्भीरायेति च गदामम्भोजं शान्तिमूर्त्तये । एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ।। ३९.

गदेला 'गंभीराय', कमळाला 'शांतिमूर्तये' असे म्हणावे. अशा प्रकारे देवाधिदेव प्रभू नारायणाची पूजा करावी.

पुनस्तस्याग्रतः कुम्भान् चतुरः स्थापयेद् बुधः । जलपूर्णान् समाल्यांश्च सितचन्दनलेपितान् ।। ३९.

पुन्हा त्याच्या समोर, ज्ञानी माणसाने चार कलश ठेवावेत. ते पाण्याने भरलेले, फुलांच्या माळांनी सजवलेले आणि पांढऱ्या चंदनाने लेपलेले असावेत.

चूतपल्लवसग्रीवान् सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थगितान् ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ।। ३९.

त्यांच्या गळ्यात आंब्याची कोवळी पाने असावीत, पांढऱ्या वस्त्राने झाकलेले असावेत, तांब्याच्या पात्रावर ठेवलेले असावेत आणि त्या पात्रात तीळ व सोने भरलेले असावे.

चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः । तेषां मध्ये शुभं पीठं स्थापयेद् वस्त्रगर्भितम् ।। ३९.

चार कलश समुद्रांप्रमाणे मांडावेत. त्यांच्या मध्ये एक शुभ आसन, वस्त्रात गुंडाळलेलं, ठेवावं.

तस्मिन् सौवर्णरौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा । अलाभे सर्वपात्राणां पालाशं पात्रमिष्यते ।। ३९.

त्या आसनावर सोन्याचं, चांदीचं, तांब्याचं किंवा लाकडाचं पात्र ठेवावं. ही पात्रं न मिळाल्यास पळसाच्या लाकडाचं पात्र चालतं.

तोयपूर्णं तु तत्कृत्वा तस्मिन् पात्रे ततो न्यसेत् । सौवर्णं मत्स्य्रूपेण कृत्वा देवं जनार्दम् । वेदवेदाङ्गसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ।। ३९.

ते पात्र पाण्यानं भरून त्यात सोन्यानं बनवलेला, मत्स्याच्या रूपातला जनार्दन ठेवावा. तो वेद, वेदांग आणि श्रुतीस्मृतींनी सुशोभित असावा.

तत्रानेकविधैर्भक्षैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम् । गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि ।। ३९.

त्या ठिकाणी विविध प्रकारच्या खाण्याच्या वस्तू, फळं, फुलं, सुगंध, धूप आणि वस्त्रांनी सजवून, योग्य पद्धतीने पूजा करावी.