वराहपुराणम्

दुर्वासा उवाच । कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं ज्ञानं कर्मादिकं तथा । एतयोरन्तरं नास्ति यथाऽश्ममृदयोर्मुने ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "कर्मकांड हे ज्ञानावर आधारलेले आहे आणि ज्ञानसुद्धा कर्मावरच उगम पावते; या दोघांत काहीही फरक नाही, जसा दोन दगडांत नसतो, तसे."

कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम् । तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः । त्रिशुश्रूषामथैकस्तु एषा वेदोदिता क्रिया ।। ३९.

कर्मकांड हे ब्राह्मण वगैरे लोकांत चार प्रकारचे सांगितले आहे; त्यात तिघे नेहमी वेद सांगितलेली कर्मे करतात, आणि चौथा त्यांची सेवा करतो—हीच वेदात सांगितलेली कृती आहे.

एतान् धर्मानवस्थाय ब्रह्मणोपास्तिं रोचते । तस्य मुक्तिर्भवेन्नूनं वेदवादरतस्य च ।। ३९.

हे धर्म निष्ठेने पाळल्याने ब्रह्माची भक्ती आवडते; आणि वेदाच्या शिकवणीत मन लावणाऱ्याला नक्कीच मुक्ती मिळते.

सत्यतपा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने । तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "महामुने, हे जे परब्रह्म तुम्ही सांगितले, त्याचे स्वरूप मोठे योगीही जाणू शकत नाहीत."

अनाममसगोत्रं च अमूर्त्तं मूर्त्तिवर्जितम् । कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम् । तस्य संज्ञां कथय मे वेदमार्गव्यवस्थिताम् ।। ३९.

ते नावरहित, कुठल्याही कुळाशिवाय, निराकार आणि सर्व रूपांपासून परे आहे—अशा सर्व संज्ञांपासून दूर असलेल्या ब्रह्माला कसे ओळखावे? वेदमार्गात त्याची कोणती संज्ञा आहे, ते मला सांगा.

दुर्वासा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते । स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "वेद आणि पुराणांत ज्या परब्रह्माचे वर्णन आहे, तोच कमळासारख्या डोळ्यांचा देव, स्वतः नारायण, तोच सर्वोच्च आहे."

स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम । प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः ।। ३९.

तोच परमेश्वर नारायण, हरि, विविध यज्ञ, दान आणि अर्पणांनी प्राप्त होतो, हे श्रेष्ठ पुरुषा.

सत्यतपा उवाच । भगवन् बहुवित्तेन ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । प्राप्यते पुण्यकृद्भिर्हि क्वचिद् यज्ञः कथंचन । तेन प्राप्तेन भगवान् लभ्यते दुःखतो हरिः ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "भगवन्, अनेक संपत्तीने, वेदपारंगत ऋत्विजांनी आणि पुण्यवानांनी कधी कधी यज्ञ केले जातात; तरीही, अशा वेळी हरि सहज मिळत नाही."

वित्तेन च विना दानं दातुं विप्र न शक्यते । विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुम्बासक्तचेतसः । तस्य मोक्षः कथं ब्रह्मन् सर्वथा दुर्लभो हरिः ।। ३९.

संपत्तीशिवाय दान देणे शक्य नाही, हे विप्र; आणि संपत्ती असली तरी, घरच्या माणसांत मन गुंतलेल्या व्यक्तीला इच्छा होत नाही. अशा माणसाला मुक्ती कशी मिळेल? हरि सर्व प्रकारे अत्यंत दुर्मिळ आहे.

अल्पायासेन लभ्येत येन देवः सनातनः । तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद् भवेत् ।। ३९.

ज्यामुळे सनातन देव थोड्याशा प्रयत्नाने मिळू शकतो, ते सर्व वर्णांसाठी योग्य असे सामान्य उपाय मला सांगा.

दुर्वासा उवाच । कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् । धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या तु रसातले ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "मी तुला एक अत्यंत गुप्त, देवांनी निर्माण केलेले रहस्य सांगतो, जे पृथ्वीने रसातळात बुडताना केले होते."

पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः । तस्मिन् सलिलमग्ने तु पृथ्वी प्रायाद् रसातलम् ।। ३९.

पृथ्वीचा पृथ्वीस्वभाव पाण्यात फारसा वाढला नव्हता; जेव्हा ती पाण्यात बुडाली, तेव्हा पृथ्वी रसातळात गेली.

सा भूतधारिणी देवी रसातलगता शुभा । आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् । उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ।। ३९.

ती शुभ, सर्व भूतांची धारक असलेली देवी रसातळात गेल्यावर, तिने उपवास, व्रत आणि विविध नियमांनी परमेश्वर नारायणाची भक्ती केली.

कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः । उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास सोऽव्ययः ।। ३९.

खूप काळानंतर, गरुडध्वज असलेल्या परमेश्वराने तिच्यावर प्रसन्न होऊन तिला वर उचलले आणि तिच्या जागी स्थिर केले; तो अविनाशीच हे करू शकतो.

सत्यतपा उवाच । कोऽसौ धरण्या संचीर्ण उपवासो महामुने । कानि व्रतानि च तथा एतन्मे वक्तुमर्हसि ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "महामुने, पृथ्वीने कोणता उपवास केला होता? कोणती व्रते पाळली होती? हे मला सांगावे."

दुर्वासा उवाच । यदा मार्गशिरे मासि दशम्यां नियतात्मवान् । कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "जेव्हा मार्गशीर्ष महिन्यात, दहाव्या दिवशी, संयमित मनाचा माणूस देवांची पूजा करून आणि अग्निकर्म योग्य प्रकारे करतो—"

शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यमन्नं सुसंस्कृतम् । भुक्त्वा पञ्चपदं गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः ।। ३९.

स्वच्छ वस्त्रे घालून, प्रसन्न मनाने, नीट तयार केलेले हव्य अन्न खाऊन, पाच पावले चालून, पुन्हा पाय धुवावेत.

कृत्वाऽष्टाङ्गुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । भक्षयेद् दन्तकाष्ठं तु तत आचम्य यत्नतः ।। ३९.

सुमारे आठ बोटांची लांबी असलेली, दूध देणाऱ्या झाडाची काडी घेऊन, ती दात घासण्यासाठी वापरावी. त्यानंतर काळजीपूर्वक हातपाय धुवावेत.

स्पृष्ट्वा द्वाराणि सर्वाणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् । शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम् ।। ३९.

सर्व दरवाजांना स्पर्श करून, दीर्घकाळ जनार्दनाचे ध्यान करावे. शंख, चक्र, गदा धारण करणारा, मुकुट घातलेला आणि पिवळे वस्त्र परिधान केलेला तो भगवंत मनात ठेवावा.

प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितम् । ध्यात्वा पुनर्जलं हस्ते गृह्य भानुं जनार्दनम् ।। ३९.

प्रसन्न चेहरा असलेला, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असा देव आठवावा. पुन्हा हातात पाणी घेऊन, सूर्यासारखा तेजस्वी जनार्दनाचा स्मरण करावे.

ध्यात्वाऽर्ध्यं दापयेत् तस्य करतोयेन मानवः । एवमुच्चारयेद् वाचं तस्मिन् काले महामुने ।। ३९.

ध्यान करून, माणसाने हाताने अर्घ्य अर्पण करावे. त्या वेळी, हे महर्षे, पुढील शब्द म्हणावेत.

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाऽहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ।। ३९.

एकादशीच्या दिवशी मी उपवास करीन आणि दुसऱ्या दिवशी अन्न घेईन. कमळनयन असलेल्या अच्युत, तूच माझे आश्रय हो.

एवमुक्त्वा ततो रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ । जपन्नारायणायेति स्वपेत् तत्र विधानतः ।। ३९.

असे म्हणून, रात्री देवदेवेश्वराच्या सान्निध्यात, 'नारायणाय' हा मंत्र जपत नियमाने तेथे झोपावे.

ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ।। ३९.

मग सकाळी, शुद्ध मनाने, समुद्राकडे वाहणाऱ्या नदीवर, किंवा दुसऱ्या तळ्यावर, किंवा घरीच, मन एकाग्र करून जावे.

आनीय मृत्तिकां शुद्धां मन्त्रेणानेन मानवः । धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा । तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते ।। ३९.

शुद्ध माती आणताना, हा मंत्र म्हणावा — 'हे देवी, तुझ्यामुळे सर्व जीवांचे पालन आणि पोषण होते; त्या सत्याच्या जोरावर, हे सुभ्राते, माझे पाप दूर कर.'

ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि देव ते । तेनेमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा मा लभामि त्वयोदिताम् ।। ३९.

'हे देवा, ब्रह्मांडाच्या पवित्र स्थळी तुझ्या हातांनी स्पर्श झाले आहेत; ही माती स्पर्श करून, तुझ्या सांगितल्याप्रमाणे मला काहीही अनुचित लाभू नये.'

त्वयि सर्वे रसा नित्याः स्थिता वरुण सर्वदा । तेनेमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु ममाचिरम् ।। ३९.

'हे वरुणा, सर्व जल नेहमी तुझ्यातच वास करते; म्हणून ही माती धुऊन मला लवकर शुद्ध कर.'

एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् । त्रिः कृत्वा शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ।। ३९.

अशा प्रकारे माती आणि पाण्याने स्वतःला शुद्ध करून, शरीर स्वच्छ करावे. हे तिन्ही वेळा करून, उरलेली माती पाण्यात वर्तुळ काढण्यासाठी वापरावी.

ततस्तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः । स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ।। ३९.

मग तेथे, राजाच्या पद्धतीने सर्व विधी करून, स्नान करून, आवश्यक कृत्ये पूर्ण करून, पुन्हा देवालयात परत जावे.