वराहपुराणम्

प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने ।। ३८.

तुझं पूर्वीचं ज्ञान आता नाहीसं झालं आहे; आता तू शुद्ध आणि अविनाशी आहेस. हे जाण, तुझं शरीर शुद्ध आहे आणि ते दुसरं शरीर वेगळं आहे. म्हणून वेद आणि शास्त्रं तुला स्पष्टपणे उमजतील, हे मुनी.

सत्यतपा उवाच । भगवन् द्वे शरीरे तु इति यत्परिकीर्त्तितम् । तन्मे कथय भेदं वै के ते ब्रह्मविदां वर ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, 'भगवन्, तुम्ही दोन शरीरांची सांगितली आहे, त्यातील फरक मला सांगा, हे ब्रह्मज्ञानी श्रेष्ठ!'

दुर्वासा उवाच । न द्वे त्रीणि शरीराणि वाच्यं तद्विपरीतकम् । विभोगायतनं चैव त्रिशरीराणि प्राणिनाम् ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, 'फक्त दोन नव्हे, तर तीन शरीरांचीच सांगावं लागतं; ते वेगळंच आहे. सर्व जीवांना अनुभव घेण्यासाठी तीन शरीरं असतात.'

प्रागवस्थमधर्माख्यं परिज्ञानविवर्जितम् । अपरं सव्रतं तद्धि ज्ञेयमत्यन्तधार्मिकम् ।। ३९.

पहिलं शरीर अधर्माचं, ज्यात विवेक नाही, असं ओळखावं. दुसरं व्रतांनी युक्त, अतिशय धर्मयुक्त असं आहे.

धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयमतीन्द्रियम् । तत्त्रिभेदं विनिर्दिष्टं ब्रह्मविद्भिर्विचक्षणैः । यातना धर्मभोगश्च भुक्तिश्चेति त्रिभेदकम् ।। ३९.

तिसरं शरीर इंद्रियांच्या पलीकडचं असून, ते धर्म आणि अधर्म यांचा अनुभव घेण्यासाठी आहे. हे तीन प्रकारचे शरीर ब्रह्मज्ञानी विद्वानांनी सांगितले आहेत—यात यातना, धर्माचा भोग आणि सामान्य सुखभोग हे तीन प्रकार आहेत.

यस्तु भावः पुरा ह्यासीत् प्राणिनो निघ्नतः स वै । तत्पापाख्यं शरीरं ते पापसंज्ञं तदुच्यते ।। ३९.

पूर्वी जो भाव होता, ज्या वेळी जीव मारणारा होता, ते पापरूप शरीर आहे; त्यालाच पापयुक्त शरीर म्हणतात.

इदानीं शुभवृत्तिं तु कुर्वतस्तप आर्जवम् । अपरं धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् । तेन वेदपुराणानि ज्ञातुमर्हस्यसंशयम् ।। ३९.

आता तू शुभ वर्तन, तप आणि प्रामाणिकपणा करतोस, त्यामुळे तुझं दुसरं, धर्मरूप शरीर निर्माण झालं आहे. त्यामुळे वेद आणि पुराणं तुला नक्कीच समजतील.

यदाष्टाकं संपरिवर्त्तते पुमां- स्तदा त्र्यवस्थः परिकीर्त्यते तु वै । गताष्टवर्गस्त्रिगतः सदा शुभः स्थिरो भवेदात्मनि निश्चयात्मवान् ।। ३९.

जेव्हा एखाद्या पुरुषात आठ प्रकारांचं रूपांतर होतं, तेव्हा त्याला तीन अवस्थांचा म्हणतात. आठ प्रकार मागे टाकून, तीन अवस्थांमध्ये स्थिर राहून, तो नेहमी शुभ आणि आत्मविश्वासाने आत्म्यात स्थिर होतो.

यदा पञ्च पुनः पञ्च पञ्च पञ्चापि संत्यजेत् । एकमार्गस्तदा ब्रह्म शाश्वतं लभते नरः ।। ३९.

जेव्हा पाच, पुन्हा पुन्हा, पाचांचा त्याग करतात, आणि ते पाचही सोडतात, तेव्हा एकाच मार्गाने चालून मनुष्य शाश्वत ब्रह्म प्राप्त करतो.

सत्यतपा उवाच । भगवन् यदि विज्ञानं शरीरं नोपजायते । तदा केन प्रकारेण परं ब्रह्मोपलभ्यते ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "भगवन्, जर ज्ञान शरीरात उत्पन्न होत नसेल, तर मग त्या परब्रह्माची प्राप्ती कशा प्रकारे होईल?"

दुर्वासा उवाच । कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं ज्ञानं कर्मादिकं तथा । एतयोरन्तरं नास्ति यथाऽश्ममृदयोर्मुने ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "कर्मकांड हे ज्ञानावर आधारलेले आहे आणि ज्ञानसुद्धा कर्मावरच उगम पावते; या दोघांत काहीही फरक नाही, जसा दोन दगडांत नसतो, तसे."

कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम् । तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः । त्रिशुश्रूषामथैकस्तु एषा वेदोदिता क्रिया ।। ३९.

कर्मकांड हे ब्राह्मण वगैरे लोकांत चार प्रकारचे सांगितले आहे; त्यात तिघे नेहमी वेद सांगितलेली कर्मे करतात, आणि चौथा त्यांची सेवा करतो—हीच वेदात सांगितलेली कृती आहे.

एतान् धर्मानवस्थाय ब्रह्मणोपास्तिं रोचते । तस्य मुक्तिर्भवेन्नूनं वेदवादरतस्य च ।। ३९.

हे धर्म निष्ठेने पाळल्याने ब्रह्माची भक्ती आवडते; आणि वेदाच्या शिकवणीत मन लावणाऱ्याला नक्कीच मुक्ती मिळते.

सत्यतपा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने । तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "महामुने, हे जे परब्रह्म तुम्ही सांगितले, त्याचे स्वरूप मोठे योगीही जाणू शकत नाहीत."

अनाममसगोत्रं च अमूर्त्तं मूर्त्तिवर्जितम् । कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम् । तस्य संज्ञां कथय मे वेदमार्गव्यवस्थिताम् ।। ३९.

ते नावरहित, कुठल्याही कुळाशिवाय, निराकार आणि सर्व रूपांपासून परे आहे—अशा सर्व संज्ञांपासून दूर असलेल्या ब्रह्माला कसे ओळखावे? वेदमार्गात त्याची कोणती संज्ञा आहे, ते मला सांगा.

दुर्वासा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते । स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "वेद आणि पुराणांत ज्या परब्रह्माचे वर्णन आहे, तोच कमळासारख्या डोळ्यांचा देव, स्वतः नारायण, तोच सर्वोच्च आहे."

स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम । प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः ।। ३९.

तोच परमेश्वर नारायण, हरि, विविध यज्ञ, दान आणि अर्पणांनी प्राप्त होतो, हे श्रेष्ठ पुरुषा.

सत्यतपा उवाच । भगवन् बहुवित्तेन ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । प्राप्यते पुण्यकृद्भिर्हि क्वचिद् यज्ञः कथंचन । तेन प्राप्तेन भगवान् लभ्यते दुःखतो हरिः ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "भगवन्, अनेक संपत्तीने, वेदपारंगत ऋत्विजांनी आणि पुण्यवानांनी कधी कधी यज्ञ केले जातात; तरीही, अशा वेळी हरि सहज मिळत नाही."

वित्तेन च विना दानं दातुं विप्र न शक्यते । विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुम्बासक्तचेतसः । तस्य मोक्षः कथं ब्रह्मन् सर्वथा दुर्लभो हरिः ।। ३९.

संपत्तीशिवाय दान देणे शक्य नाही, हे विप्र; आणि संपत्ती असली तरी, घरच्या माणसांत मन गुंतलेल्या व्यक्तीला इच्छा होत नाही. अशा माणसाला मुक्ती कशी मिळेल? हरि सर्व प्रकारे अत्यंत दुर्मिळ आहे.

अल्पायासेन लभ्येत येन देवः सनातनः । तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद् भवेत् ।। ३९.

ज्यामुळे सनातन देव थोड्याशा प्रयत्नाने मिळू शकतो, ते सर्व वर्णांसाठी योग्य असे सामान्य उपाय मला सांगा.

दुर्वासा उवाच । कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् । धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या तु रसातले ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "मी तुला एक अत्यंत गुप्त, देवांनी निर्माण केलेले रहस्य सांगतो, जे पृथ्वीने रसातळात बुडताना केले होते."

पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः । तस्मिन् सलिलमग्ने तु पृथ्वी प्रायाद् रसातलम् ।। ३९.

पृथ्वीचा पृथ्वीस्वभाव पाण्यात फारसा वाढला नव्हता; जेव्हा ती पाण्यात बुडाली, तेव्हा पृथ्वी रसातळात गेली.

सा भूतधारिणी देवी रसातलगता शुभा । आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् । उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ।। ३९.

ती शुभ, सर्व भूतांची धारक असलेली देवी रसातळात गेल्यावर, तिने उपवास, व्रत आणि विविध नियमांनी परमेश्वर नारायणाची भक्ती केली.

कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः । उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास सोऽव्ययः ।। ३९.

खूप काळानंतर, गरुडध्वज असलेल्या परमेश्वराने तिच्यावर प्रसन्न होऊन तिला वर उचलले आणि तिच्या जागी स्थिर केले; तो अविनाशीच हे करू शकतो.

सत्यतपा उवाच । कोऽसौ धरण्या संचीर्ण उपवासो महामुने । कानि व्रतानि च तथा एतन्मे वक्तुमर्हसि ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "महामुने, पृथ्वीने कोणता उपवास केला होता? कोणती व्रते पाळली होती? हे मला सांगावे."

दुर्वासा उवाच । यदा मार्गशिरे मासि दशम्यां नियतात्मवान् । कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "जेव्हा मार्गशीर्ष महिन्यात, दहाव्या दिवशी, संयमित मनाचा माणूस देवांची पूजा करून आणि अग्निकर्म योग्य प्रकारे करतो—"

शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यमन्नं सुसंस्कृतम् । भुक्त्वा पञ्चपदं गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः ।। ३९.

स्वच्छ वस्त्रे घालून, प्रसन्न मनाने, नीट तयार केलेले हव्य अन्न खाऊन, पाच पावले चालून, पुन्हा पाय धुवावेत.

कृत्वाऽष्टाङ्गुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । भक्षयेद् दन्तकाष्ठं तु तत आचम्य यत्नतः ।। ३९.

सुमारे आठ बोटांची लांबी असलेली, दूध देणाऱ्या झाडाची काडी घेऊन, ती दात घासण्यासाठी वापरावी. त्यानंतर काळजीपूर्वक हातपाय धुवावेत.

स्पृष्ट्वा द्वाराणि सर्वाणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् । शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम् ।। ३९.

सर्व दरवाजांना स्पर्श करून, दीर्घकाळ जनार्दनाचे ध्यान करावे. शंख, चक्र, गदा धारण करणारा, मुकुट घातलेला आणि पिवळे वस्त्र परिधान केलेला तो भगवंत मनात ठेवावा.