वराहपुराणम्

व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्माऽस्मि ब्रह्महाऽस्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् ।। ३८.

व्याध म्हणाला, "मी व्याध आहे, पापी आहे, ब्रह्महत्याही केली आहे, हे पवित्र नदी. तरीही, देवी, तुझे स्मरण करतोय, मी शरण आलोय, मला वाचव."

देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे ।। ३८.

देवते कोण आहे, मंत्र काय आहे, किंवा योग्य पूजा कशी करावी, हे मला माहीत नाही. शुभे, मी फक्त माझ्या गुरूंच्या पायांचा ध्यान करतो आणि नेहमी त्यांनाच पाहतो.

एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् ।। ३८.

हे सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या देवी, मी असा आहे म्हणून माझ्यावर कृपा कर. ऋषींना अंग धुवायला लागणारे पाणी लवकर इथे आण.

एवमुक्त्वाऽथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः ।। ३८.

व्याधाने असे सांगितल्यावर, पाप नष्ट करणारी देविका त्या ठिकाणी आली जिथे दृढ व्रत धारण केलेले दुर्वासा राहत होते.

तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः ।। ३८.

ती नदीस्वरूप देवी स्वतःच त्या ऋषींचे पाय धुत होती आणि नंतर ती वेगाने वाहणारी झाली व व्याधाच्या आश्रमाजवळ गेली.

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वसा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः ।। ३८.

हे अद्भुत दृश्य पाहून दुर्वासा आश्चर्यचकित झाले. त्यांनी श्रद्धेने हातपाय धुवून घेतले आणि मग पाणी पिऊन, अत्यंत आनंदाने जेवण केले.

तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते ।। ३८.

भुकेमुळे कृश व अशक्त झालेल्या त्या व्याधाला दुर्वासांनी सांगितले, 'तुला वेदांचे अध्ययन, सर्व वेद व त्यांचे संकलन, ब्रह्मविद्या आणि पुराणे प्रत्यक्ष दिसू लागतील.'

एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरोत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति ।। ३८.

अशा प्रकारे दुर्वासांनी त्याला वर दिला आणि म्हणाले, 'तू सत्यतप नावाचा ऋषी, सर्व तपस्वींमध्ये श्रेष्ठ, होशील.'

एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ।। ३८.

वर मिळाल्यावर व्याधाने त्या श्रेष्ठ मुनींना विचारले, 'मी व्याध असून वेद कसे शिकवू शकतो, हे ब्राह्मण?'

ऋषिरुवाच । प्राक्शरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम । तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः ।। ३८.

ऋषी म्हणाले, 'आज तुझं पूर्वीचं, उपवासाने टिकवलेलं शरीर निघून गेलं आहे. आता तुझं शरीर तपाने बनलेलं, वेगळं आहे—यात शंका नाही.'

प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने ।। ३८.

तुझं पूर्वीचं ज्ञान आता नाहीसं झालं आहे; आता तू शुद्ध आणि अविनाशी आहेस. हे जाण, तुझं शरीर शुद्ध आहे आणि ते दुसरं शरीर वेगळं आहे. म्हणून वेद आणि शास्त्रं तुला स्पष्टपणे उमजतील, हे मुनी.

सत्यतपा उवाच । भगवन् द्वे शरीरे तु इति यत्परिकीर्त्तितम् । तन्मे कथय भेदं वै के ते ब्रह्मविदां वर ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, 'भगवन्, तुम्ही दोन शरीरांची सांगितली आहे, त्यातील फरक मला सांगा, हे ब्रह्मज्ञानी श्रेष्ठ!'

दुर्वासा उवाच । न द्वे त्रीणि शरीराणि वाच्यं तद्विपरीतकम् । विभोगायतनं चैव त्रिशरीराणि प्राणिनाम् ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, 'फक्त दोन नव्हे, तर तीन शरीरांचीच सांगावं लागतं; ते वेगळंच आहे. सर्व जीवांना अनुभव घेण्यासाठी तीन शरीरं असतात.'

प्रागवस्थमधर्माख्यं परिज्ञानविवर्जितम् । अपरं सव्रतं तद्धि ज्ञेयमत्यन्तधार्मिकम् ।। ३९.

पहिलं शरीर अधर्माचं, ज्यात विवेक नाही, असं ओळखावं. दुसरं व्रतांनी युक्त, अतिशय धर्मयुक्त असं आहे.

धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयमतीन्द्रियम् । तत्त्रिभेदं विनिर्दिष्टं ब्रह्मविद्भिर्विचक्षणैः । यातना धर्मभोगश्च भुक्तिश्चेति त्रिभेदकम् ।। ३९.

तिसरं शरीर इंद्रियांच्या पलीकडचं असून, ते धर्म आणि अधर्म यांचा अनुभव घेण्यासाठी आहे. हे तीन प्रकारचे शरीर ब्रह्मज्ञानी विद्वानांनी सांगितले आहेत—यात यातना, धर्माचा भोग आणि सामान्य सुखभोग हे तीन प्रकार आहेत.

यस्तु भावः पुरा ह्यासीत् प्राणिनो निघ्नतः स वै । तत्पापाख्यं शरीरं ते पापसंज्ञं तदुच्यते ।। ३९.

पूर्वी जो भाव होता, ज्या वेळी जीव मारणारा होता, ते पापरूप शरीर आहे; त्यालाच पापयुक्त शरीर म्हणतात.

इदानीं शुभवृत्तिं तु कुर्वतस्तप आर्जवम् । अपरं धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् । तेन वेदपुराणानि ज्ञातुमर्हस्यसंशयम् ।। ३९.

आता तू शुभ वर्तन, तप आणि प्रामाणिकपणा करतोस, त्यामुळे तुझं दुसरं, धर्मरूप शरीर निर्माण झालं आहे. त्यामुळे वेद आणि पुराणं तुला नक्कीच समजतील.

यदाष्टाकं संपरिवर्त्तते पुमां- स्तदा त्र्यवस्थः परिकीर्त्यते तु वै । गताष्टवर्गस्त्रिगतः सदा शुभः स्थिरो भवेदात्मनि निश्चयात्मवान् ।। ३९.

जेव्हा एखाद्या पुरुषात आठ प्रकारांचं रूपांतर होतं, तेव्हा त्याला तीन अवस्थांचा म्हणतात. आठ प्रकार मागे टाकून, तीन अवस्थांमध्ये स्थिर राहून, तो नेहमी शुभ आणि आत्मविश्वासाने आत्म्यात स्थिर होतो.

यदा पञ्च पुनः पञ्च पञ्च पञ्चापि संत्यजेत् । एकमार्गस्तदा ब्रह्म शाश्वतं लभते नरः ।। ३९.

जेव्हा पाच, पुन्हा पुन्हा, पाचांचा त्याग करतात, आणि ते पाचही सोडतात, तेव्हा एकाच मार्गाने चालून मनुष्य शाश्वत ब्रह्म प्राप्त करतो.

सत्यतपा उवाच । भगवन् यदि विज्ञानं शरीरं नोपजायते । तदा केन प्रकारेण परं ब्रह्मोपलभ्यते ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "भगवन्, जर ज्ञान शरीरात उत्पन्न होत नसेल, तर मग त्या परब्रह्माची प्राप्ती कशा प्रकारे होईल?"

दुर्वासा उवाच । कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं ज्ञानं कर्मादिकं तथा । एतयोरन्तरं नास्ति यथाऽश्ममृदयोर्मुने ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "कर्मकांड हे ज्ञानावर आधारलेले आहे आणि ज्ञानसुद्धा कर्मावरच उगम पावते; या दोघांत काहीही फरक नाही, जसा दोन दगडांत नसतो, तसे."

कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम् । तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः । त्रिशुश्रूषामथैकस्तु एषा वेदोदिता क्रिया ।। ३९.

कर्मकांड हे ब्राह्मण वगैरे लोकांत चार प्रकारचे सांगितले आहे; त्यात तिघे नेहमी वेद सांगितलेली कर्मे करतात, आणि चौथा त्यांची सेवा करतो—हीच वेदात सांगितलेली कृती आहे.

एतान् धर्मानवस्थाय ब्रह्मणोपास्तिं रोचते । तस्य मुक्तिर्भवेन्नूनं वेदवादरतस्य च ।। ३९.

हे धर्म निष्ठेने पाळल्याने ब्रह्माची भक्ती आवडते; आणि वेदाच्या शिकवणीत मन लावणाऱ्याला नक्कीच मुक्ती मिळते.

सत्यतपा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने । तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "महामुने, हे जे परब्रह्म तुम्ही सांगितले, त्याचे स्वरूप मोठे योगीही जाणू शकत नाहीत."

अनाममसगोत्रं च अमूर्त्तं मूर्त्तिवर्जितम् । कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम् । तस्य संज्ञां कथय मे वेदमार्गव्यवस्थिताम् ।। ३९.

ते नावरहित, कुठल्याही कुळाशिवाय, निराकार आणि सर्व रूपांपासून परे आहे—अशा सर्व संज्ञांपासून दूर असलेल्या ब्रह्माला कसे ओळखावे? वेदमार्गात त्याची कोणती संज्ञा आहे, ते मला सांगा.

दुर्वासा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते । स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, "वेद आणि पुराणांत ज्या परब्रह्माचे वर्णन आहे, तोच कमळासारख्या डोळ्यांचा देव, स्वतः नारायण, तोच सर्वोच्च आहे."

स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम । प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः ।। ३९.

तोच परमेश्वर नारायण, हरि, विविध यज्ञ, दान आणि अर्पणांनी प्राप्त होतो, हे श्रेष्ठ पुरुषा.

सत्यतपा उवाच । भगवन् बहुवित्तेन ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । प्राप्यते पुण्यकृद्भिर्हि क्वचिद् यज्ञः कथंचन । तेन प्राप्तेन भगवान् लभ्यते दुःखतो हरिः ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, "भगवन्, अनेक संपत्तीने, वेदपारंगत ऋत्विजांनी आणि पुण्यवानांनी कधी कधी यज्ञ केले जातात; तरीही, अशा वेळी हरि सहज मिळत नाही."

वित्तेन च विना दानं दातुं विप्र न शक्यते । विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुम्बासक्तचेतसः । तस्य मोक्षः कथं ब्रह्मन् सर्वथा दुर्लभो हरिः ।। ३९.

संपत्तीशिवाय दान देणे शक्य नाही, हे विप्र; आणि संपत्ती असली तरी, घरच्या माणसांत मन गुंतलेल्या व्यक्तीला इच्छा होत नाही. अशा माणसाला मुक्ती कशी मिळेल? हरि सर्व प्रकारे अत्यंत दुर्मिळ आहे.