वराहपुराणम्

तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ।। ३८.

तो असे विचार करत असताना आकाशातून एक शुद्ध, सुवर्ण आणि सिद्धीने युक्त पात्र खाली पडले. त्याने ते हातात घेतले.

तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ।। ३८.

ते पात्र घेऊन व्याध थरथरत दुर्वास नावाच्या ऋषींना म्हणाला, "ब्रह्मन्, कृपया इथेच थांबा. मी भिक्षा मागायला जातो, हे कृपावंत, तुम्ही मला ही संधी द्या."

एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषसमन्वितम् ।। ३८.

असे म्हणून, श्रेष्ठ व्याध भिक्षा मागण्यासाठी निघाला. फार दूर नव्हते, एक श्रीमंत आणि स्त्रियांनी भरलेले नगर होते.

तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् ।। ३८.

तो तेथे पोहोचताच, सुंदर स्त्रिया झाडांमधून बाहेर आल्या, त्यांच्या हातात सोन्याची पात्रे होती. त्यांनी वेगवेगळ्या प्रकारचे अन्न त्याच्या पात्रात भरले.

स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत् तमृषिं जपतां वरम् ।। ३८.

आपले काम झाले असे समजून, तो पुन्हा आश्रमात परतला आणि जप करणाऱ्या ऋषीश्रेष्ठाला पाहिले.

तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः ।। ३८.

त्याला पाहून, व्याधाने ती भिक्षा स्वच्छ जागी ठेवली, मन प्रसन्न झाले आणि ऋषींना वंदन करून तो श्रेष्ठ व्याध म्हणाला—

भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुंगव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि ।। ३८.

"भगवंत, तुमचे पाय धुवू देत, हे ऋषिपुंगव. मी जर तुमच्या कृपेचा पात्र असेन, तर मला हे करू द्या."

एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे ।। ३८.

असे ऐकून, तपाची परीक्षा घ्यायची इच्छा असलेल्या त्या ऋषीने सांगितले, "मी नदीपर्यंत जाऊ शकत नाही, आणि माझ्याकडे पाणी आणण्यासाठी पात्रही नाही."

कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति ।। ३८.

"माझे पाय लवकर कसे धुवू, हे ज्ञानी व्याध?" असे ऋषीने विचारल्यावर, व्याध विचारात पडला—'मी काय करू? आणि त्यांचे जेवण कसे होईल?'

एवं संचिन्त्य मनसा गुरुं स्मृत्वा विचक्षणः । जगाम शरणं तां तु सरितं देविकां सुधीः ।। ३८.

अशा विचारात गुरूचे स्मरण करत, तो बुद्धिमान व्याध देवीका या नदीच्या आश्रयाला गेला.

व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्माऽस्मि ब्रह्महाऽस्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् ।। ३८.

व्याध म्हणाला, "मी व्याध आहे, पापी आहे, ब्रह्महत्याही केली आहे, हे पवित्र नदी. तरीही, देवी, तुझे स्मरण करतोय, मी शरण आलोय, मला वाचव."

देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे ।। ३८.

देवते कोण आहे, मंत्र काय आहे, किंवा योग्य पूजा कशी करावी, हे मला माहीत नाही. शुभे, मी फक्त माझ्या गुरूंच्या पायांचा ध्यान करतो आणि नेहमी त्यांनाच पाहतो.

एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् ।। ३८.

हे सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या देवी, मी असा आहे म्हणून माझ्यावर कृपा कर. ऋषींना अंग धुवायला लागणारे पाणी लवकर इथे आण.

एवमुक्त्वाऽथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः ।। ३८.

व्याधाने असे सांगितल्यावर, पाप नष्ट करणारी देविका त्या ठिकाणी आली जिथे दृढ व्रत धारण केलेले दुर्वासा राहत होते.

तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः ।। ३८.

ती नदीस्वरूप देवी स्वतःच त्या ऋषींचे पाय धुत होती आणि नंतर ती वेगाने वाहणारी झाली व व्याधाच्या आश्रमाजवळ गेली.

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वसा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः ।। ३८.

हे अद्भुत दृश्य पाहून दुर्वासा आश्चर्यचकित झाले. त्यांनी श्रद्धेने हातपाय धुवून घेतले आणि मग पाणी पिऊन, अत्यंत आनंदाने जेवण केले.

तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते ।। ३८.

भुकेमुळे कृश व अशक्त झालेल्या त्या व्याधाला दुर्वासांनी सांगितले, 'तुला वेदांचे अध्ययन, सर्व वेद व त्यांचे संकलन, ब्रह्मविद्या आणि पुराणे प्रत्यक्ष दिसू लागतील.'

एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरोत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति ।। ३८.

अशा प्रकारे दुर्वासांनी त्याला वर दिला आणि म्हणाले, 'तू सत्यतप नावाचा ऋषी, सर्व तपस्वींमध्ये श्रेष्ठ, होशील.'

एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ।। ३८.

वर मिळाल्यावर व्याधाने त्या श्रेष्ठ मुनींना विचारले, 'मी व्याध असून वेद कसे शिकवू शकतो, हे ब्राह्मण?'

ऋषिरुवाच । प्राक्शरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम । तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः ।। ३८.

ऋषी म्हणाले, 'आज तुझं पूर्वीचं, उपवासाने टिकवलेलं शरीर निघून गेलं आहे. आता तुझं शरीर तपाने बनलेलं, वेगळं आहे—यात शंका नाही.'

प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने ।। ३८.

तुझं पूर्वीचं ज्ञान आता नाहीसं झालं आहे; आता तू शुद्ध आणि अविनाशी आहेस. हे जाण, तुझं शरीर शुद्ध आहे आणि ते दुसरं शरीर वेगळं आहे. म्हणून वेद आणि शास्त्रं तुला स्पष्टपणे उमजतील, हे मुनी.

सत्यतपा उवाच । भगवन् द्वे शरीरे तु इति यत्परिकीर्त्तितम् । तन्मे कथय भेदं वै के ते ब्रह्मविदां वर ।। ३९.

सत्यतप म्हणाले, 'भगवन्, तुम्ही दोन शरीरांची सांगितली आहे, त्यातील फरक मला सांगा, हे ब्रह्मज्ञानी श्रेष्ठ!'

दुर्वासा उवाच । न द्वे त्रीणि शरीराणि वाच्यं तद्विपरीतकम् । विभोगायतनं चैव त्रिशरीराणि प्राणिनाम् ।। ३९.

दुर्वासा म्हणाले, 'फक्त दोन नव्हे, तर तीन शरीरांचीच सांगावं लागतं; ते वेगळंच आहे. सर्व जीवांना अनुभव घेण्यासाठी तीन शरीरं असतात.'

प्रागवस्थमधर्माख्यं परिज्ञानविवर्जितम् । अपरं सव्रतं तद्धि ज्ञेयमत्यन्तधार्मिकम् ।। ३९.

पहिलं शरीर अधर्माचं, ज्यात विवेक नाही, असं ओळखावं. दुसरं व्रतांनी युक्त, अतिशय धर्मयुक्त असं आहे.

धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयमतीन्द्रियम् । तत्त्रिभेदं विनिर्दिष्टं ब्रह्मविद्भिर्विचक्षणैः । यातना धर्मभोगश्च भुक्तिश्चेति त्रिभेदकम् ।। ३९.

तिसरं शरीर इंद्रियांच्या पलीकडचं असून, ते धर्म आणि अधर्म यांचा अनुभव घेण्यासाठी आहे. हे तीन प्रकारचे शरीर ब्रह्मज्ञानी विद्वानांनी सांगितले आहेत—यात यातना, धर्माचा भोग आणि सामान्य सुखभोग हे तीन प्रकार आहेत.

यस्तु भावः पुरा ह्यासीत् प्राणिनो निघ्नतः स वै । तत्पापाख्यं शरीरं ते पापसंज्ञं तदुच्यते ।। ३९.

पूर्वी जो भाव होता, ज्या वेळी जीव मारणारा होता, ते पापरूप शरीर आहे; त्यालाच पापयुक्त शरीर म्हणतात.

इदानीं शुभवृत्तिं तु कुर्वतस्तप आर्जवम् । अपरं धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् । तेन वेदपुराणानि ज्ञातुमर्हस्यसंशयम् ।। ३९.

आता तू शुभ वर्तन, तप आणि प्रामाणिकपणा करतोस, त्यामुळे तुझं दुसरं, धर्मरूप शरीर निर्माण झालं आहे. त्यामुळे वेद आणि पुराणं तुला नक्कीच समजतील.

यदाष्टाकं संपरिवर्त्तते पुमां- स्तदा त्र्यवस्थः परिकीर्त्यते तु वै । गताष्टवर्गस्त्रिगतः सदा शुभः स्थिरो भवेदात्मनि निश्चयात्मवान् ।। ३९.

जेव्हा एखाद्या पुरुषात आठ प्रकारांचं रूपांतर होतं, तेव्हा त्याला तीन अवस्थांचा म्हणतात. आठ प्रकार मागे टाकून, तीन अवस्थांमध्ये स्थिर राहून, तो नेहमी शुभ आणि आत्मविश्वासाने आत्म्यात स्थिर होतो.

यदा पञ्च पुनः पञ्च पञ्च पञ्चापि संत्यजेत् । एकमार्गस्तदा ब्रह्म शाश्वतं लभते नरः ।। ३९.

जेव्हा पाच, पुन्हा पुन्हा, पाचांचा त्याग करतात, आणि ते पाचही सोडतात, तेव्हा एकाच मार्गाने चालून मनुष्य शाश्वत ब्रह्म प्राप्त करतो.