वराहपुराणम्

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ।। ४.

अश्वशिरा म्हणाला: तुम्ही दोघे तपाने पावन झालेले, पापरहित ब्राह्मण आहात. मग स्वतःला नारायण कसं म्हणता? हे वचन मला समजत नाही.

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ।। ४.

शंख, चक्र, गदा हातात असलेला, पिवळ्या वस्त्रातला, गरुडावर विराजमान असलेला जनार्दन—असा परमेश्वर या पृथ्वीवर दुसरा कोण आहे?

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संशितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ।। ४.

राजाच्या या शब्दांवर, व्रतस्थ ते दोघे ब्राह्मण हसले आणि म्हणाले, 'राजन, विष्णूला पाहा.'

एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ।। ४.

असं बोलून कपिल स्वतःच विष्णू झाला आणि जैगीषव्य त्या क्षणी गरुड झाला.

ततो हाहाकृतं त्वासीत् तत्क्षणाद् राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ।। ४.

तेव्हा त्या राजसभेत सर्वत्र आश्चर्याचे उद्गार उमटले, कारण सर्वांनी गरुडावर बसलेल्या सनातन नारायण देवाचं दर्शन घेतलं.

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शाम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ।। ४.

तो कीर्तीमान राजा, हात जोडून नम्रपणे म्हणाला, 'शांत व्हा, हे ब्राह्मणहो; हा विष्णू तसा नाही.'

यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ।। ४.

ज्याच्या नाभीच्या कमळातून ब्रह्मा उत्पन्न झाला, आणि ब्रह्मामधून रुद्र; तोच विष्णू हा परमेश्वर आहे.

इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुंगवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ।। ४.

राजाचे हे शब्द ऐकून, त्या दोन श्रेष्ठ ऋषींनी विशेष योगमाया दाखवली.

कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ।। ४.

कपिल पद्मनाभ झाला, जैगीषव्य प्रजापती झाला; कमळावर बसलेला तो तेजस्वी दिसला आणि त्याच्या मांडीवर एक लहान मुलगा प्रकट झाला.

ददर्श राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिम् । नेत्थं भवति विश्वेशो मायैषा योगिनां सदा । सर्वव्यापी हरिः श्रीमानिति राजा जगाद ह ।। ४.

राजाने लाल डोळ्यांचा, काळाच्या ज्वाळेसारखा तेजस्वी असा एक पाहिला. योग्यांच्या मायेमुळे विश्वाचा स्वामी असा प्रकटतो, हे नेहमीच असंच आहे, सर्वव्यापी, श्रीमंत हरि असाच आहे, असं राजाने सांगितलं.

ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः ।। ४.

मग राजाच्या या भाषणाच्या शेवटी, त्या सभेत माशा, उवा, जोंधळे, मधमाशा, पक्षी आणि साप प्रकट झाले.

अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि ।। ४.

घोडे, गायी, हत्ती, सिंह, वाघ, कोल्हे, हरिणे आणि इतर अनेक जनावरे, तसेच घरगुती व जंगलातील किडे—हे सर्व जीवांचे रूप धारण करून, लाखो संख्येने राजवाड्यात दिसत होते.

तं दृष्ट्वा भूतसंघातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः ।। ४.

तो जीवांचा मेळा पाहून राजा आश्चर्यचकित झाला. हे काय आहे, असे विचार करत असताना, जयगीषव्य आणि बुद्धिमान कपिल यांच्या महानतेची त्याला जाणीव झाली.

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजाऽश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ ।। ४.

त्या वेळी अश्वशिरा राजा दोन्ही हात जोडून भक्तीभावाने त्या दोन श्रेष्ठ ऋषींना विचारू लागला, "हे द्विजश्रेष्ठ, हे काय आहे?"

द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनेदं दर्शितं तव ।। ४.

ते दोन्ही ब्राह्मण म्हणाले, "राजा, तू आम्हाला विचारलेस की येथे विष्णूची कशी पूजा करावी आणि त्याला कसे प्राप्त करावे. म्हणूनच हे तुला दाखवले आहे, महाराज."

सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् ।। ४.

राजा, हे सर्वग्याचे गुण तुला दाखवले आहेत. तो नारायण देव सर्वज्ञ आहे आणि इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करतो.

सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते ।। ४.

तो सौम्य स्वभावाचा देव कुठेतरी वास करतो आणि मनुष्यांना त्याची पूजा केल्याने तो मिळतो, असे सांगितले जाते. त्याची वचने अर्थपूर्ण आहेत.

किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः ।। ४.

पण परमात्मा, जो जगाचा स्वामी आहे, तो सर्व शरीरांत वास करतो. भक्तीने तो आपल्या देहातच दिसतो, कारण तो एका ठिकाणी मर्यादित नाही.

अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर ।। ४.

म्हणूनच, परमात्म्याचे हे रूप तुला दाखवले आहे, राजाधिराज, जेणेकरून तुझी श्रद्धा दृढ व्हावी. अशा प्रकारे सर्वत्र असलेला विष्णू तुझ्या देहातही आहे, जनांचा स्वामी.

मन्त्रिणां भृत्यसङ्घस्य सुराद्या ये प्रदर्शिताः । पशवः कीटसङ्घाश्च तेऽपि विष्णुमया नृप ।। ४.

राजा, मंत्र्यांचे, नोकरांच्या समूहांचे, देव-दानवांचे, तसेच दाखवलेली जनावरे व किड्यांचीही सर्व मंडळी—हे सर्व विष्णूने व्यापलेले आहेत.

भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत् सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते ।। ४.

हरि सर्वत्र आहे, ही भावना मनात ठाम ठेवावी. त्याच्यासारखे दुसरे कोणतेही अस्तित्व नाही—ही भावना ठेवून त्याची उपासना करावी.

एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् ।। ४.

राजा, हे खरे ज्ञानस्वरूप तुला सांगितले आहे—पूर्ण भक्तीने नारायण, हरि यांचे स्मरण करावे.

परिपूर्णेन बावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानेन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः ।। ४.

पूर्ण भक्तीने नारायण गुरुचे स्मरण कर. फुलांची अर्पण, धूप, ब्राह्मणांचे तृप्तीकरण आणि स्थिर ध्यान यामुळे परमेश्वर लवकर मिळतो.

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम संदेहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ।। ५.

अश्वशिरा म्हणाला, "आपण दोघांनी माझ्या एका शंकेचे निरसन येथे करावे, ज्यामुळे ती शंका दूर झाली की मला संसारातून मुक्ती मिळेल."

एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ।। ५.

राजाने असे म्हटल्यावर, त्या वेळी श्रेष्ठ योगी, धर्मात्मा कपिल ऋषी, यजमानांत श्रेष्ठ असलेल्या राजाला म्हणाले.

कपिल उवाच । कस्ते मनसि संदेहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ।। ५.

कपिल म्हणाले, "राजा, तुझ्या मनात कोणती शंका आहे, हे सांग. तू जे इच्छितोस ते सांग; मी ते ऐकून ती शंका दूर करीन."

राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ।। ५.

राजा म्हणाला, "मुक्ती कर्माने मिळते की ज्ञानाने, हे मला सांग, ऋषी. जर तू माझ्यावर कृपा केली असेल तर माझी ही शंका दूर कर."

कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुना पुरा । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ।। ५.

कपिल म्हणाले, "महाराज, हा प्रश्न पूर्वी बृहस्पतींना रैभ्य या ब्रह्मपुत्राने आणि राजा वसुने विचारला होता. वसु हा पूर्वी विद्वान आणि दानशूर राजा होता."

चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्द्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवांस्तद्दिदृक्षया ।। ५.

चाक्षुष मनूच्या काळात, ब्रह्माचा वंश वाढवणारा वसु, ब्रह्मदेवाचे दर्शन घेण्यासाठी त्यांच्या लोकात गेला.