वराहपुराणम्

बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी ।। ३८.

भुकेने व्याकुळ होऊन, त्याने जवळच्या झाडाचं पान खाण्याचा विचार केला. तेव्हा, आकाशातून देह नसलेली वाणी ऐकू आली.

मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ।। ३८.

'ते वाकडं पान खाऊ नकोस,' अशी मोठ्याने ती वाणी म्हणाली. मग त्याने ते सोडून दुसऱ्या झाडाचं गळलेलं पान घेतलं.

तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् ।। ३८.

तेही तसंच निषिद्ध ठरलं; मग तसंच दुसरं पान घेतलं. अशा रीतीने, ती पानं वाकडी आहेत असं समजून, त्या व्याधाने काहीच खाल्लं नाही.

निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् ।। ३८.

त्याने उपवास करत, आपल्या गुरूंचे स्मरण करत, थकवा न येता कठोर तप केला. खूप दिवस गेल्यावर त्या ऋषीवर्याने तेथे आगमन केले.

दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा ।। ३८.

शांतचित्त असलेले दुर्वासांनी पाहिले की, त्या व्याधाच्या अंगात फार थोडे प्राण उरले आहेत. तपाच्या तेजामुळे तो व्याध अग्नीतील हव्याप्रमाणे प्रज्वलित दिसत होता.

सोऽपि व्याधस्तु तं नत्वा शिरसाऽथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव ।। ३८.

त्या व्याधानेही मोठ्या ऋषीला वंदन करून म्हणाला, "भगवंत, तुमच्या दर्शनाने मी कृतार्थ झालो आहे."

इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् ।। ३८.

"आता माझ्या श्राद्धाचा काळ आला आहे, हे कृपया समजून घ्या. मी फक्त वाळलेली पाने खाऊन, हे महर्षे, तुम्हाला याच्याच द्वारे संतुष्ट करण्याचा प्रयत्न करतो," असे व्याधाने सांगितले.

दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ।। ३८.

दुर्वासांनी त्याची शुद्धता, निर्मळ मन आणि इंद्रियांवर विजय पाहून, त्याच्या तपाची परीक्षा घ्यायची ठरवली आणि मोठ्याने असे बोलले.

यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च ।। ३८.

"माझ्यासाठी बार्ली, गहू आणि तांदळाचे नीट शिजवलेले अन्न द्या. मी उपाशी आहे आणि खास तुमच्यासाठी येथे आलो आहे."

इत्युक्तेन त्वसौ व्याधश्चिन्तां परमिकां गतः । क्व संभविष्यते मह्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ।। ३८.

असे सांगितल्यावर त्या व्याधाला मोठी चिंता वाटू लागली, 'हे माझ्या कडून कसे शक्य होईल?' अशी काळजी त्याच्या मनात घर करू लागली.

तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ।। ३८.

तो असे विचार करत असताना आकाशातून एक शुद्ध, सुवर्ण आणि सिद्धीने युक्त पात्र खाली पडले. त्याने ते हातात घेतले.

तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ।। ३८.

ते पात्र घेऊन व्याध थरथरत दुर्वास नावाच्या ऋषींना म्हणाला, "ब्रह्मन्, कृपया इथेच थांबा. मी भिक्षा मागायला जातो, हे कृपावंत, तुम्ही मला ही संधी द्या."

एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषसमन्वितम् ।। ३८.

असे म्हणून, श्रेष्ठ व्याध भिक्षा मागण्यासाठी निघाला. फार दूर नव्हते, एक श्रीमंत आणि स्त्रियांनी भरलेले नगर होते.

तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् ।। ३८.

तो तेथे पोहोचताच, सुंदर स्त्रिया झाडांमधून बाहेर आल्या, त्यांच्या हातात सोन्याची पात्रे होती. त्यांनी वेगवेगळ्या प्रकारचे अन्न त्याच्या पात्रात भरले.

स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत् तमृषिं जपतां वरम् ।। ३८.

आपले काम झाले असे समजून, तो पुन्हा आश्रमात परतला आणि जप करणाऱ्या ऋषीश्रेष्ठाला पाहिले.

तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः ।। ३८.

त्याला पाहून, व्याधाने ती भिक्षा स्वच्छ जागी ठेवली, मन प्रसन्न झाले आणि ऋषींना वंदन करून तो श्रेष्ठ व्याध म्हणाला—

भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुंगव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि ।। ३८.

"भगवंत, तुमचे पाय धुवू देत, हे ऋषिपुंगव. मी जर तुमच्या कृपेचा पात्र असेन, तर मला हे करू द्या."

एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे ।। ३८.

असे ऐकून, तपाची परीक्षा घ्यायची इच्छा असलेल्या त्या ऋषीने सांगितले, "मी नदीपर्यंत जाऊ शकत नाही, आणि माझ्याकडे पाणी आणण्यासाठी पात्रही नाही."

कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति ।। ३८.

"माझे पाय लवकर कसे धुवू, हे ज्ञानी व्याध?" असे ऋषीने विचारल्यावर, व्याध विचारात पडला—'मी काय करू? आणि त्यांचे जेवण कसे होईल?'

एवं संचिन्त्य मनसा गुरुं स्मृत्वा विचक्षणः । जगाम शरणं तां तु सरितं देविकां सुधीः ।। ३८.

अशा विचारात गुरूचे स्मरण करत, तो बुद्धिमान व्याध देवीका या नदीच्या आश्रयाला गेला.

व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्माऽस्मि ब्रह्महाऽस्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् ।। ३८.

व्याध म्हणाला, "मी व्याध आहे, पापी आहे, ब्रह्महत्याही केली आहे, हे पवित्र नदी. तरीही, देवी, तुझे स्मरण करतोय, मी शरण आलोय, मला वाचव."

देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे ।। ३८.

देवते कोण आहे, मंत्र काय आहे, किंवा योग्य पूजा कशी करावी, हे मला माहीत नाही. शुभे, मी फक्त माझ्या गुरूंच्या पायांचा ध्यान करतो आणि नेहमी त्यांनाच पाहतो.

एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् ।। ३८.

हे सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या देवी, मी असा आहे म्हणून माझ्यावर कृपा कर. ऋषींना अंग धुवायला लागणारे पाणी लवकर इथे आण.

एवमुक्त्वाऽथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः ।। ३८.

व्याधाने असे सांगितल्यावर, पाप नष्ट करणारी देविका त्या ठिकाणी आली जिथे दृढ व्रत धारण केलेले दुर्वासा राहत होते.

तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः ।। ३८.

ती नदीस्वरूप देवी स्वतःच त्या ऋषींचे पाय धुत होती आणि नंतर ती वेगाने वाहणारी झाली व व्याधाच्या आश्रमाजवळ गेली.

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वसा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः ।। ३८.

हे अद्भुत दृश्य पाहून दुर्वासा आश्चर्यचकित झाले. त्यांनी श्रद्धेने हातपाय धुवून घेतले आणि मग पाणी पिऊन, अत्यंत आनंदाने जेवण केले.

तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते ।। ३८.

भुकेमुळे कृश व अशक्त झालेल्या त्या व्याधाला दुर्वासांनी सांगितले, 'तुला वेदांचे अध्ययन, सर्व वेद व त्यांचे संकलन, ब्रह्मविद्या आणि पुराणे प्रत्यक्ष दिसू लागतील.'

एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरोत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति ।। ३८.

अशा प्रकारे दुर्वासांनी त्याला वर दिला आणि म्हणाले, 'तू सत्यतप नावाचा ऋषी, सर्व तपस्वींमध्ये श्रेष्ठ, होशील.'

एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ।। ३८.

वर मिळाल्यावर व्याधाने त्या श्रेष्ठ मुनींना विचारले, 'मी व्याध असून वेद कसे शिकवू शकतो, हे ब्राह्मण?'