वराहपुराणम्

ऋषिरुवाच । अहं त्वया पुरा पुत्र प्रार्थितोऽस्मि तपोऽर्थिना । बहुपातकयुक्तेन घोररूपेण चानघ ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: मुला, पूर्वी तू तप करण्याची इच्छा धरून माझ्याकडे आलास, तेव्हा तुझ्यावर अनेक पापं होती आणि तुझं रूपही भयंकर होतं, पण आता तू निष्पाप आहेस.

इदानीं तव पापानि देविकाभिषवेण च । मद्दर्शनेन च चिरं विष्णुनामश्रुतेन च । नष्टानि शुद्धदेहोऽसि सांप्रतं नात्र संशयः ।। ३७.

आता, देविकेत स्नान केल्याने, माझे दर्शन केल्याने आणि विष्णूचे नाव ऐकल्याने तुझी सर्व पापं नष्ट झाली आहेत. आता तुझं शरीर शुद्ध झालं आहे—यात काहीच शंका नाही.

इदानीं वरमेकं त्वं गृहाण मम सन्निधौ । तपः कुरुष्व साधो त्वं चिरकालं यदीच्छसि ।। ३७.

आता, माझ्या उपस्थितीत एक वर घे—तू जितका काळ हवा तितका तप कर, सज्जना.

व्याध उवाच । य एष भवता प्रोक्तो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । स कथं प्राप्यते मर्त्यैरेष एव वरो मम ।। ३७.

व्याध म्हणाला: तुम्ही ज्यांचा उल्लेख केला तो विष्णू, नारायण, प्रभू—तो माणसांना कसा मिळतो? हेच माझं एकमेव मागणं आहे.

ऋषिरुवाच । तमुद्दिश्य व्रतं कुर्याद् यत्किंचित्पुरुषोऽच्युतम् । स परं तमवाप्नोति भक्तया युक्तः पुमानिति ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: जो कोणी पुरुष अच्युतासाठी अगदी थोडंही व्रत करतो, तो भक्तीने परब्रह्माला प्राप्त करतो.

एवं ज्ञात्वा भवान् पुत्र व्रतमेतत् समाचर । न भक्षयेद् गणान्नं तु न वदेदनृतं क्वचित् ।। ३७.

हे जाणून, मुला, हे व्रत पाळ—समूहातलं अन्न खाऊ नकोस आणि कुठेही असत्य बोलू नकोस.

एतत् ते व्रतमादिष्टं मया व्याधवर ध्रुवम् । अत्रैवं तपसा युक्तस्तिष्ठ त्वं यावदिच्छसि ।। ३७.

हे व्रत मी तुला सांगितलं आहे, श्रेष्ठ व्याधा. इथेच, तप करत राहा, जितका काळ तुला हवं तितका.

श्रीवराह उवाच । एवं चिन्तान्वितं मत्वा वरदो ब्राह्मणोऽभवत् । मोक्षार्थिनमथो बुद्ध्वा वञ्चयित्वा गतो मुनिः ।। ३७.

श्रीवराह म्हणाले: असा विचार करत, तो ब्राह्मण वर देणारा झाला. त्या व्याधाला मुक्ती हवी आहे हे समजून, त्या ऋषीने त्याला फसवून तिथून निघून गेला.

श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् ।। ३८.

श्रीवराह म्हणाले: तो श्रेष्ठ व्याध शुभ आणि सुंदर मार्ग धरून, उपवास करत, मनात गुरूचे स्मरण करत तप करू लागला.

भिक्षाकाले तु संप्राप्ते शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । स कदाचित् क्षुधाविष्टो वृक्षमूलं समाश्रितः ।। ३८.

भिक्षा मागण्याची वेळ आली तेव्हा, त्याने सुकलेली पानं खाल्ली. एकदा, उपाशी असताना, तो झाडाच्या मुळाशी बसला.

बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी ।। ३८.

भुकेने व्याकुळ होऊन, त्याने जवळच्या झाडाचं पान खाण्याचा विचार केला. तेव्हा, आकाशातून देह नसलेली वाणी ऐकू आली.

मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ।। ३८.

'ते वाकडं पान खाऊ नकोस,' अशी मोठ्याने ती वाणी म्हणाली. मग त्याने ते सोडून दुसऱ्या झाडाचं गळलेलं पान घेतलं.

तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् ।। ३८.

तेही तसंच निषिद्ध ठरलं; मग तसंच दुसरं पान घेतलं. अशा रीतीने, ती पानं वाकडी आहेत असं समजून, त्या व्याधाने काहीच खाल्लं नाही.

निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् ।। ३८.

त्याने उपवास करत, आपल्या गुरूंचे स्मरण करत, थकवा न येता कठोर तप केला. खूप दिवस गेल्यावर त्या ऋषीवर्याने तेथे आगमन केले.

दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा ।। ३८.

शांतचित्त असलेले दुर्वासांनी पाहिले की, त्या व्याधाच्या अंगात फार थोडे प्राण उरले आहेत. तपाच्या तेजामुळे तो व्याध अग्नीतील हव्याप्रमाणे प्रज्वलित दिसत होता.

सोऽपि व्याधस्तु तं नत्वा शिरसाऽथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव ।। ३८.

त्या व्याधानेही मोठ्या ऋषीला वंदन करून म्हणाला, "भगवंत, तुमच्या दर्शनाने मी कृतार्थ झालो आहे."

इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् ।। ३८.

"आता माझ्या श्राद्धाचा काळ आला आहे, हे कृपया समजून घ्या. मी फक्त वाळलेली पाने खाऊन, हे महर्षे, तुम्हाला याच्याच द्वारे संतुष्ट करण्याचा प्रयत्न करतो," असे व्याधाने सांगितले.

दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ।। ३८.

दुर्वासांनी त्याची शुद्धता, निर्मळ मन आणि इंद्रियांवर विजय पाहून, त्याच्या तपाची परीक्षा घ्यायची ठरवली आणि मोठ्याने असे बोलले.

यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च ।। ३८.

"माझ्यासाठी बार्ली, गहू आणि तांदळाचे नीट शिजवलेले अन्न द्या. मी उपाशी आहे आणि खास तुमच्यासाठी येथे आलो आहे."

इत्युक्तेन त्वसौ व्याधश्चिन्तां परमिकां गतः । क्व संभविष्यते मह्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ।। ३८.

असे सांगितल्यावर त्या व्याधाला मोठी चिंता वाटू लागली, 'हे माझ्या कडून कसे शक्य होईल?' अशी काळजी त्याच्या मनात घर करू लागली.

तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ।। ३८.

तो असे विचार करत असताना आकाशातून एक शुद्ध, सुवर्ण आणि सिद्धीने युक्त पात्र खाली पडले. त्याने ते हातात घेतले.

तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ।। ३८.

ते पात्र घेऊन व्याध थरथरत दुर्वास नावाच्या ऋषींना म्हणाला, "ब्रह्मन्, कृपया इथेच थांबा. मी भिक्षा मागायला जातो, हे कृपावंत, तुम्ही मला ही संधी द्या."

एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषसमन्वितम् ।। ३८.

असे म्हणून, श्रेष्ठ व्याध भिक्षा मागण्यासाठी निघाला. फार दूर नव्हते, एक श्रीमंत आणि स्त्रियांनी भरलेले नगर होते.

तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् ।। ३८.

तो तेथे पोहोचताच, सुंदर स्त्रिया झाडांमधून बाहेर आल्या, त्यांच्या हातात सोन्याची पात्रे होती. त्यांनी वेगवेगळ्या प्रकारचे अन्न त्याच्या पात्रात भरले.

स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत् तमृषिं जपतां वरम् ।। ३८.

आपले काम झाले असे समजून, तो पुन्हा आश्रमात परतला आणि जप करणाऱ्या ऋषीश्रेष्ठाला पाहिले.

तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः ।। ३८.

त्याला पाहून, व्याधाने ती भिक्षा स्वच्छ जागी ठेवली, मन प्रसन्न झाले आणि ऋषींना वंदन करून तो श्रेष्ठ व्याध म्हणाला—

भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुंगव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि ।। ३८.

"भगवंत, तुमचे पाय धुवू देत, हे ऋषिपुंगव. मी जर तुमच्या कृपेचा पात्र असेन, तर मला हे करू द्या."

एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे ।। ३८.

असे ऐकून, तपाची परीक्षा घ्यायची इच्छा असलेल्या त्या ऋषीने सांगितले, "मी नदीपर्यंत जाऊ शकत नाही, आणि माझ्याकडे पाणी आणण्यासाठी पात्रही नाही."

कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति ।। ३८.

"माझे पाय लवकर कसे धुवू, हे ज्ञानी व्याध?" असे ऋषीने विचारल्यावर, व्याध विचारात पडला—'मी काय करू? आणि त्यांचे जेवण कसे होईल?'