वराहपुराणम्

इत्युक्तोऽहं पुरा तैस्तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । तमेव सर्वं संप्राप्तो ब्रह्मशापं सुपुष्कलम् ।। ३७.

मागे त्या वेदपारंगत ब्राह्मणांनी मला असंच सांगितलं होतं; त्यांच्याकडून मी तो ब्रह्मशाप पूर्णपणे मिळवला.

ततस्ते ब्राह्मणा सर्वे प्रणिपत्य महामुने । उक्ताऽनुग्रहहेतोर्वै ऊचुस्ते मामिमं पुरा ।। ३७.

मग सगळे ब्राह्मण त्या महान ऋषीला वंदन करून, माझ्या कल्याणासाठी, पूर्वी माझ्याशी असं बोलले.

षष्ठान्नकालिकस्याग्रे यस्ते स्थास्यति कश्चन । स भक्ष्यस्ते तु भविता कंचित्कालं नराधम ।। ३७.

'सहाव्या जेवणाच्या वेळी तुझ्यासमोर जो कुणी येईल, तो काही काळ तुझं अन्न बनेल, हे नीच मनुष्या.'

यदेषुघातं लब्ध्वा तु प्राणैः कण्ठगतैर्भवान् । श्रोष्यसे द्विजवक्त्रात् तु नमो नारायणेति हि । तदा स्वर्गगतिस्तुभ्यं भविता नात्र संशयः ।। ३७.

'जेव्हा तुला बाण लागून, प्राण गळ्यात अडकले असताना, ब्राह्मणाच्या तोंडून 'नमो नारायण' हे शब्द ऐकू येतील, तेव्हा तुला स्वर्गप्राप्ती होईल—यात शंका नाही.'

परवक्त्रगतस्यापि विष्णोर्नाम श्रुतं मया । लब्धद्वेषस्य विप्राणां प्रत्यक्षं तव सत्तम ।। ३७.

'इतरांच्या तोंडूनसुद्धा विष्णूचं नाव ऐकलं, तरी ब्राह्मणांचा कोप मिळालेल्याला ते प्रत्यक्ष फळ देतं, हे मी ऐकलं आहे, हे श्रेष्ठ.'

यः पुनर्ब्राह्मणान् पूज्य स्ववक्त्रेण नमो हरिम् । वदन् प्राणं विमुच्येत मुक्तौऽसौ वीतकिल्बिषः ।।। ३७.

जो कोणी ब्राह्मणांचा सन्मान करून, स्वतःच्या तोंडाने 'हरिला नमस्कार' असे म्हणतो आणि प्राण सोडतो, तो पापमुक्त होऊन मुक्तीला पोहोचतो.

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते । जङ्गमा ब्राह्मणा देवाः कूटस्थः पुरुषोत्तमः ।। ३७.

हे खरे आहे, पुन्हा पुन्हा सांगतो—खरे आहे! हात वर करून मी सांगतो—ज्याप्रमाणे चालणारे ब्राह्मण हेच देव आहेत, तसेच परमेश्वर कायम एकसारखा राहतो.

एवमुक्त्वा गतः स्वर्गं स राजा वीतकल्मषः । ब्राह्मणोऽपि सदायुक्तस्तं व्याधं प्रत्यभाषत ।। ३७.

असे म्हणून, तो राजा पापरहित होऊन स्वर्गात गेला. आणि तो ब्राह्मण, नेहमीच स्थिर राहून, त्या व्याधाशी बोलला.

ऋषिरुवाच । जिघृक्षोर्मृगराजस्य यत्त्वया रक्षितो ह्यहम् । तत्पुत्र तुष्टस्ते दद्मि वरं वरय सुव्रत ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: मृगराजाने मला पकडण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा तू मला वाचवलेस, त्यामुळे मी तुझ्यावर खूष आहे, सज्जनांनो, मी तुला वर देतो—कोणता वर हवा ते माग.

व्याध उवाच । एष एव वरो मह्यं यत् त्वं मां भाषसे द्विज । अतः परं वरेणाहं किं करोमि प्रशाधि माम् ।। ३७.

व्याध म्हणाला: हे द्विजा, तुम्ही माझ्याशी बोलता, हेच माझ्यासाठी मोठा वर आहे. त्यापेक्षा दुसरा कोणता वर मला नको. कृपया मला शिकवा.

ऋषिरुवाच । अहं त्वया पुरा पुत्र प्रार्थितोऽस्मि तपोऽर्थिना । बहुपातकयुक्तेन घोररूपेण चानघ ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: मुला, पूर्वी तू तप करण्याची इच्छा धरून माझ्याकडे आलास, तेव्हा तुझ्यावर अनेक पापं होती आणि तुझं रूपही भयंकर होतं, पण आता तू निष्पाप आहेस.

इदानीं तव पापानि देविकाभिषवेण च । मद्दर्शनेन च चिरं विष्णुनामश्रुतेन च । नष्टानि शुद्धदेहोऽसि सांप्रतं नात्र संशयः ।। ३७.

आता, देविकेत स्नान केल्याने, माझे दर्शन केल्याने आणि विष्णूचे नाव ऐकल्याने तुझी सर्व पापं नष्ट झाली आहेत. आता तुझं शरीर शुद्ध झालं आहे—यात काहीच शंका नाही.

इदानीं वरमेकं त्वं गृहाण मम सन्निधौ । तपः कुरुष्व साधो त्वं चिरकालं यदीच्छसि ।। ३७.

आता, माझ्या उपस्थितीत एक वर घे—तू जितका काळ हवा तितका तप कर, सज्जना.

व्याध उवाच । य एष भवता प्रोक्तो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । स कथं प्राप्यते मर्त्यैरेष एव वरो मम ।। ३७.

व्याध म्हणाला: तुम्ही ज्यांचा उल्लेख केला तो विष्णू, नारायण, प्रभू—तो माणसांना कसा मिळतो? हेच माझं एकमेव मागणं आहे.

ऋषिरुवाच । तमुद्दिश्य व्रतं कुर्याद् यत्किंचित्पुरुषोऽच्युतम् । स परं तमवाप्नोति भक्तया युक्तः पुमानिति ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: जो कोणी पुरुष अच्युतासाठी अगदी थोडंही व्रत करतो, तो भक्तीने परब्रह्माला प्राप्त करतो.

एवं ज्ञात्वा भवान् पुत्र व्रतमेतत् समाचर । न भक्षयेद् गणान्नं तु न वदेदनृतं क्वचित् ।। ३७.

हे जाणून, मुला, हे व्रत पाळ—समूहातलं अन्न खाऊ नकोस आणि कुठेही असत्य बोलू नकोस.

एतत् ते व्रतमादिष्टं मया व्याधवर ध्रुवम् । अत्रैवं तपसा युक्तस्तिष्ठ त्वं यावदिच्छसि ।। ३७.

हे व्रत मी तुला सांगितलं आहे, श्रेष्ठ व्याधा. इथेच, तप करत राहा, जितका काळ तुला हवं तितका.

श्रीवराह उवाच । एवं चिन्तान्वितं मत्वा वरदो ब्राह्मणोऽभवत् । मोक्षार्थिनमथो बुद्ध्वा वञ्चयित्वा गतो मुनिः ।। ३७.

श्रीवराह म्हणाले: असा विचार करत, तो ब्राह्मण वर देणारा झाला. त्या व्याधाला मुक्ती हवी आहे हे समजून, त्या ऋषीने त्याला फसवून तिथून निघून गेला.

श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् ।। ३८.

श्रीवराह म्हणाले: तो श्रेष्ठ व्याध शुभ आणि सुंदर मार्ग धरून, उपवास करत, मनात गुरूचे स्मरण करत तप करू लागला.

भिक्षाकाले तु संप्राप्ते शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । स कदाचित् क्षुधाविष्टो वृक्षमूलं समाश्रितः ।। ३८.

भिक्षा मागण्याची वेळ आली तेव्हा, त्याने सुकलेली पानं खाल्ली. एकदा, उपाशी असताना, तो झाडाच्या मुळाशी बसला.

बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी ।। ३८.

भुकेने व्याकुळ होऊन, त्याने जवळच्या झाडाचं पान खाण्याचा विचार केला. तेव्हा, आकाशातून देह नसलेली वाणी ऐकू आली.

मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ।। ३८.

'ते वाकडं पान खाऊ नकोस,' अशी मोठ्याने ती वाणी म्हणाली. मग त्याने ते सोडून दुसऱ्या झाडाचं गळलेलं पान घेतलं.

तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् ।। ३८.

तेही तसंच निषिद्ध ठरलं; मग तसंच दुसरं पान घेतलं. अशा रीतीने, ती पानं वाकडी आहेत असं समजून, त्या व्याधाने काहीच खाल्लं नाही.

निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् ।। ३८.

त्याने उपवास करत, आपल्या गुरूंचे स्मरण करत, थकवा न येता कठोर तप केला. खूप दिवस गेल्यावर त्या ऋषीवर्याने तेथे आगमन केले.

दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा ।। ३८.

शांतचित्त असलेले दुर्वासांनी पाहिले की, त्या व्याधाच्या अंगात फार थोडे प्राण उरले आहेत. तपाच्या तेजामुळे तो व्याध अग्नीतील हव्याप्रमाणे प्रज्वलित दिसत होता.

सोऽपि व्याधस्तु तं नत्वा शिरसाऽथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव ।। ३८.

त्या व्याधानेही मोठ्या ऋषीला वंदन करून म्हणाला, "भगवंत, तुमच्या दर्शनाने मी कृतार्थ झालो आहे."

इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् ।। ३८.

"आता माझ्या श्राद्धाचा काळ आला आहे, हे कृपया समजून घ्या. मी फक्त वाळलेली पाने खाऊन, हे महर्षे, तुम्हाला याच्याच द्वारे संतुष्ट करण्याचा प्रयत्न करतो," असे व्याधाने सांगितले.

दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ।। ३८.

दुर्वासांनी त्याची शुद्धता, निर्मळ मन आणि इंद्रियांवर विजय पाहून, त्याच्या तपाची परीक्षा घ्यायची ठरवली आणि मोठ्याने असे बोलले.

यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च ।। ३८.

"माझ्यासाठी बार्ली, गहू आणि तांदळाचे नीट शिजवलेले अन्न द्या. मी उपाशी आहे आणि खास तुमच्यासाठी येथे आलो आहे."