वराहपुराणम्

अनुक्तोऽपि स धर्मेप्सुर्व्याधस्तत्रैव तस्थिवान् । स्नात्वा नद्यां द्विजः सोऽपि वृक्षमूलमुपाश्रितः ।। ३७.

उत्तर न मिळाल्यावरही धर्माची इच्छा असलेला तो व्याध तिथेच थांबला; आणि ब्राह्मणाने नदीत स्नान करून झाडाच्या मुळाशी आसरा घेतला.

कस्यचित् त्वथ कालस्य तां नदीमगमत् किल । व्याघ्रो बुभुक्षितः शान्तं तं विप्रं हन्तुमुद्यतः ।। ३७.

काही काळानंतर त्या नदीवर एक भुकेला वाघ आला आणि शांत बसलेल्या त्या ब्राह्मणाला मारण्यासाठी सज्ज झाला.

अन्तर्जलगतं विप्रं यावद् व्याघ्रो जिघृक्षति । तावद् व्याधेन विद्धोऽसौ सद्यः प्राणैर्वियोजितः ।। ३७.

तो वाघ पाण्यात असलेल्या ब्राह्मणाला पकडायला गेला, तेवढ्यात व्याधाने त्याला बाण मारला आणि तो ताबडतोब मरण पावला.

तस्माद् व्याघ्रशरीरात् तु उत्थाय पुरुषः किल । विप्रश्चान्तर्जले मग्नः श्रुत्वा तं शब्दमाकुलम् । नमो नारायणायेति वाक्यमुच्चैरुवाच ह ।। ३७.

मग त्या वाघाच्या शरीरातून एक मनुष्य बाहेर आला, आणि पाण्यात बुडालेल्या ब्राह्मणाने तो गोंधळाचा आवाज ऐकून मोठ्याने 'नमो नारायण' असं उच्चारलं.

व्याघ्रेणापि श्रुतो मन्त्रः प्राणैः कण्ठस्थितैस्ततः । श्रुतमात्रे जहौ प्राणान् पुरुषश्चाभवच्छुभः ।। ३७.

तो मंत्र वाघाच्या कानावरही गेला, आणि त्याच्या शेवटच्या श्वासात तो मंत्र त्याच्या गळ्यात घुमत राहिला; फक्त ऐकताच त्याने प्राण सोडले आणि त्याला चांगलं रूप मिळालं.

सोऽब्रवीद् यामि तं देशं यत्र विष्णुः सनातनः । त्वत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ मुक्तपाप्मा निरामयः ।। ३७.

तो म्हणाला, 'मी त्या स्थळी जातो जिथे सनातन विष्णू आहे; तुझ्या कृपेने, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी पापमुक्त आणि दुःखमुक्त झालो आहे.'

इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह कोऽसि त्वं पुरुषर्षभ । सोऽब्रवीत् तस्य राजेन्द्रः प्रतापी पूर्वजन्मनि । दीर्घबाहुरिति ख्यातः सर्वधर्मविशारदः ।। ३७.

असं ऐकून ब्राह्मणाने विचारलं, 'तू कोण आहेस, हे उत्तम पुरुषा?' त्यावर तो म्हणाला, 'पूर्वजन्मी मी एक प्रतापी राजा होतो, दीर्घबाहू म्हणून प्रसिद्ध आणि सर्व धर्मात निपुण.'

अहं जानामि वेदांश्च अहं वेद्मि शुभाशुभम् । ब्राह्मणे नैव मे कार्यं किं वस्तु ब्राह्मणा इति ।। ३७.

'मला वेद माहित आहेत; शुभ-अशुभ काय हेही कळतं. मला ब्राह्मणांशी काही देणंघेणं नव्हतं—ब्राह्मणांकडून काय मिळणार?'

तस्यैवं वादिनो विप्राः सर्वे क्रोधसमन्विताः । ऊचुः शापं दुराधर्षः क्रूरो व्याघ्रो भविष्यसि ।। ३७.

असं बोलत असताना सर्व ब्राह्मण रागाने भरले आणि त्यांनी शाप दिला, 'तू एक भयंकर वाघ होशील!'

अवमानात् तु विप्राणां सत्यान्तं स्मरणं तव । मृत्युकालेन संमूढ केशवेन भविष्यति ।। ३७.

ब्राह्मणांचा अपमान केल्यामुळे, तुझ्या मृत्यूनंतर सत्यासहित तुझं स्मरण संपेल; मृत्यूसमयी तू केशवाच्या इच्छेने मोहात पडशील.

इत्युक्तोऽहं पुरा तैस्तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । तमेव सर्वं संप्राप्तो ब्रह्मशापं सुपुष्कलम् ।। ३७.

मागे त्या वेदपारंगत ब्राह्मणांनी मला असंच सांगितलं होतं; त्यांच्याकडून मी तो ब्रह्मशाप पूर्णपणे मिळवला.

ततस्ते ब्राह्मणा सर्वे प्रणिपत्य महामुने । उक्ताऽनुग्रहहेतोर्वै ऊचुस्ते मामिमं पुरा ।। ३७.

मग सगळे ब्राह्मण त्या महान ऋषीला वंदन करून, माझ्या कल्याणासाठी, पूर्वी माझ्याशी असं बोलले.

षष्ठान्नकालिकस्याग्रे यस्ते स्थास्यति कश्चन । स भक्ष्यस्ते तु भविता कंचित्कालं नराधम ।। ३७.

'सहाव्या जेवणाच्या वेळी तुझ्यासमोर जो कुणी येईल, तो काही काळ तुझं अन्न बनेल, हे नीच मनुष्या.'

यदेषुघातं लब्ध्वा तु प्राणैः कण्ठगतैर्भवान् । श्रोष्यसे द्विजवक्त्रात् तु नमो नारायणेति हि । तदा स्वर्गगतिस्तुभ्यं भविता नात्र संशयः ।। ३७.

'जेव्हा तुला बाण लागून, प्राण गळ्यात अडकले असताना, ब्राह्मणाच्या तोंडून 'नमो नारायण' हे शब्द ऐकू येतील, तेव्हा तुला स्वर्गप्राप्ती होईल—यात शंका नाही.'

परवक्त्रगतस्यापि विष्णोर्नाम श्रुतं मया । लब्धद्वेषस्य विप्राणां प्रत्यक्षं तव सत्तम ।। ३७.

'इतरांच्या तोंडूनसुद्धा विष्णूचं नाव ऐकलं, तरी ब्राह्मणांचा कोप मिळालेल्याला ते प्रत्यक्ष फळ देतं, हे मी ऐकलं आहे, हे श्रेष्ठ.'

यः पुनर्ब्राह्मणान् पूज्य स्ववक्त्रेण नमो हरिम् । वदन् प्राणं विमुच्येत मुक्तौऽसौ वीतकिल्बिषः ।।। ३७.

जो कोणी ब्राह्मणांचा सन्मान करून, स्वतःच्या तोंडाने 'हरिला नमस्कार' असे म्हणतो आणि प्राण सोडतो, तो पापमुक्त होऊन मुक्तीला पोहोचतो.

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते । जङ्गमा ब्राह्मणा देवाः कूटस्थः पुरुषोत्तमः ।। ३७.

हे खरे आहे, पुन्हा पुन्हा सांगतो—खरे आहे! हात वर करून मी सांगतो—ज्याप्रमाणे चालणारे ब्राह्मण हेच देव आहेत, तसेच परमेश्वर कायम एकसारखा राहतो.

एवमुक्त्वा गतः स्वर्गं स राजा वीतकल्मषः । ब्राह्मणोऽपि सदायुक्तस्तं व्याधं प्रत्यभाषत ।। ३७.

असे म्हणून, तो राजा पापरहित होऊन स्वर्गात गेला. आणि तो ब्राह्मण, नेहमीच स्थिर राहून, त्या व्याधाशी बोलला.

ऋषिरुवाच । जिघृक्षोर्मृगराजस्य यत्त्वया रक्षितो ह्यहम् । तत्पुत्र तुष्टस्ते दद्मि वरं वरय सुव्रत ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: मृगराजाने मला पकडण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा तू मला वाचवलेस, त्यामुळे मी तुझ्यावर खूष आहे, सज्जनांनो, मी तुला वर देतो—कोणता वर हवा ते माग.

व्याध उवाच । एष एव वरो मह्यं यत् त्वं मां भाषसे द्विज । अतः परं वरेणाहं किं करोमि प्रशाधि माम् ।। ३७.

व्याध म्हणाला: हे द्विजा, तुम्ही माझ्याशी बोलता, हेच माझ्यासाठी मोठा वर आहे. त्यापेक्षा दुसरा कोणता वर मला नको. कृपया मला शिकवा.

ऋषिरुवाच । अहं त्वया पुरा पुत्र प्रार्थितोऽस्मि तपोऽर्थिना । बहुपातकयुक्तेन घोररूपेण चानघ ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: मुला, पूर्वी तू तप करण्याची इच्छा धरून माझ्याकडे आलास, तेव्हा तुझ्यावर अनेक पापं होती आणि तुझं रूपही भयंकर होतं, पण आता तू निष्पाप आहेस.

इदानीं तव पापानि देविकाभिषवेण च । मद्दर्शनेन च चिरं विष्णुनामश्रुतेन च । नष्टानि शुद्धदेहोऽसि सांप्रतं नात्र संशयः ।। ३७.

आता, देविकेत स्नान केल्याने, माझे दर्शन केल्याने आणि विष्णूचे नाव ऐकल्याने तुझी सर्व पापं नष्ट झाली आहेत. आता तुझं शरीर शुद्ध झालं आहे—यात काहीच शंका नाही.

इदानीं वरमेकं त्वं गृहाण मम सन्निधौ । तपः कुरुष्व साधो त्वं चिरकालं यदीच्छसि ।। ३७.

आता, माझ्या उपस्थितीत एक वर घे—तू जितका काळ हवा तितका तप कर, सज्जना.

व्याध उवाच । य एष भवता प्रोक्तो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । स कथं प्राप्यते मर्त्यैरेष एव वरो मम ।। ३७.

व्याध म्हणाला: तुम्ही ज्यांचा उल्लेख केला तो विष्णू, नारायण, प्रभू—तो माणसांना कसा मिळतो? हेच माझं एकमेव मागणं आहे.

ऋषिरुवाच । तमुद्दिश्य व्रतं कुर्याद् यत्किंचित्पुरुषोऽच्युतम् । स परं तमवाप्नोति भक्तया युक्तः पुमानिति ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: जो कोणी पुरुष अच्युतासाठी अगदी थोडंही व्रत करतो, तो भक्तीने परब्रह्माला प्राप्त करतो.

एवं ज्ञात्वा भवान् पुत्र व्रतमेतत् समाचर । न भक्षयेद् गणान्नं तु न वदेदनृतं क्वचित् ।। ३७.

हे जाणून, मुला, हे व्रत पाळ—समूहातलं अन्न खाऊ नकोस आणि कुठेही असत्य बोलू नकोस.

एतत् ते व्रतमादिष्टं मया व्याधवर ध्रुवम् । अत्रैवं तपसा युक्तस्तिष्ठ त्वं यावदिच्छसि ।। ३७.

हे व्रत मी तुला सांगितलं आहे, श्रेष्ठ व्याधा. इथेच, तप करत राहा, जितका काळ तुला हवं तितका.

श्रीवराह उवाच । एवं चिन्तान्वितं मत्वा वरदो ब्राह्मणोऽभवत् । मोक्षार्थिनमथो बुद्ध्वा वञ्चयित्वा गतो मुनिः ।। ३७.

श्रीवराह म्हणाले: असा विचार करत, तो ब्राह्मण वर देणारा झाला. त्या व्याधाला मुक्ती हवी आहे हे समजून, त्या ऋषीने त्याला फसवून तिथून निघून गेला.

श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् ।। ३८.

श्रीवराह म्हणाले: तो श्रेष्ठ व्याध शुभ आणि सुंदर मार्ग धरून, उपवास करत, मनात गुरूचे स्मरण करत तप करू लागला.