वराहपुराणम्

अत्रापि श्रूयते चान्यदृषिरुग्रतपाः पुरा । ब्रह्मपुत्रः पुरा कल्पे आरुणिर्नाम नामतः ।। ३७.

इथे आणखी एक कथा ऐकायला मिळते: पूर्वी, दुसऱ्या युगात, ब्रह्मदेवाचा पुत्र, कठोर तप करणारा, अरुणी नावाचा ऋषी होता.

सोऽरण्यमगमत् किंचित् तपोर्थी द्विजसत्तमः । तपस्तेपे ततस्तस्मिन्नुपवासपरायणः ।। ३७.

तो श्रेष्ठ द्विज तपासाठी जंगलात गेला; तिथे त्याने उपवासाला वाहून घेतलेले कठोर तप केले.

देविकायास्तटे रम्ये सोऽवसद् ब्राह्मणः किल । कदाचिदभिषेकाय स जगाम महानदीम् ।। ३७.

तो ब्राह्मण देविका नदीच्या सुंदर काठी राहू लागला; एकदा, स्नानासाठी तो मोठ्या नदीकडे गेला.

तत्र स्नात्वा जपन् विप्रो ददर्शायान्तमग्रतः । व्याधं महाधनुःपाणिमुग्रनेत्रं विभीषणम् ।। ३७.

तिथे स्नान करून जप करत असताना, त्या ब्राह्मणाने समोर येणारा, मोठं धनुष्य आणि भयंकर डोळे असलेला, भीतीदायक असा एक व्याध पाहिला.

तं द्विजं हन्तुमायात् स वल्कलानां जिघृक्षया । तं दृष्ट्वा क्षुभितो विप्रो ब्रह्मघ्नस्य भयादिति । ध्यायन् नारायणं देवं तस्थौ तत्रैव स द्विजः ।। ३७.

तो व्याध त्या द्विजाच्या झाडाच्या साली घेण्यासाठी त्याला मारायला आला; हे पाहून, ब्राह्मण ब्रह्महत्येच्या भीतीने घाबरला आणि तिथेच उभा राहून नारायणाचं ध्यान करू लागला.

तं दृष्ट्वाऽन्तर्गतहरिं व्याधो भीत इवाग्रतः । विहाय सशरं चापं ततो वचनमब्रवीत् ।। ३७.

त्या ब्राह्मणात हरि अंतर्भूत असल्याचं पाहून, व्याध जणू घाबरल्यासारखा झाला, त्याने आपलं धनुष्य आणि बाण टाकून दिले आणि बोलू लागला.

व्याध उवाच । हन्तुमिच्छुरहं ब्रह्मन् भवन्तं प्रागिहागतः । इदानीं दर्शनात् तुभ्यं सा मतिः क्वापि मे गता ।। ३७.

व्याध म्हणाला: ब्राह्मण, तुला मारण्याच्या इच्छेने मी इथे आलो होतो, पण आता तुला पाहिल्यावर माझं मन कुठेतरी दुसरीकडे गेलं आहे.

ब्राह्मणानां सहस्त्राणि सस्त्रीणामयुतानि च । निहतानि मया ब्रह्मन् निहतौ च कुटम्बिनौ ।। ३७.

ब्राह्मण आणि त्यांच्या हजारो पत्नी, तसेच अनेक कुटुंबवत्सल लोक मी ठार मारले आहेत, हे ब्रह्मन्.

नरकेऽभ्यधिकं चित्तं कदाचिदपि विद्यते । इदानीं तप्तुमिच्छामि तपोऽहं त्वत्समीपतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ।। ३७.

नरकात जशी पापी वृत्ती असते, तशी माझी कधीच नव्हती; आता मला तुझ्या जवळ तप करायचं आहे. तू मला योग्य मार्गदर्शन करून कृपा करावी.

एवमुक्तोऽप्यसौ विप्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत । ब्रह्महा पापकर्मेति मत्वा ब्राह्मणपुंगवः ।। ३७.

असं बोलल्यावरही तो ब्राह्मण काहीच उत्तर दिलं नाही, कारण त्याने त्याला ब्रह्महत्यारा आणि पापी समजलं.

अनुक्तोऽपि स धर्मेप्सुर्व्याधस्तत्रैव तस्थिवान् । स्नात्वा नद्यां द्विजः सोऽपि वृक्षमूलमुपाश्रितः ।। ३७.

उत्तर न मिळाल्यावरही धर्माची इच्छा असलेला तो व्याध तिथेच थांबला; आणि ब्राह्मणाने नदीत स्नान करून झाडाच्या मुळाशी आसरा घेतला.

कस्यचित् त्वथ कालस्य तां नदीमगमत् किल । व्याघ्रो बुभुक्षितः शान्तं तं विप्रं हन्तुमुद्यतः ।। ३७.

काही काळानंतर त्या नदीवर एक भुकेला वाघ आला आणि शांत बसलेल्या त्या ब्राह्मणाला मारण्यासाठी सज्ज झाला.

अन्तर्जलगतं विप्रं यावद् व्याघ्रो जिघृक्षति । तावद् व्याधेन विद्धोऽसौ सद्यः प्राणैर्वियोजितः ।। ३७.

तो वाघ पाण्यात असलेल्या ब्राह्मणाला पकडायला गेला, तेवढ्यात व्याधाने त्याला बाण मारला आणि तो ताबडतोब मरण पावला.

तस्माद् व्याघ्रशरीरात् तु उत्थाय पुरुषः किल । विप्रश्चान्तर्जले मग्नः श्रुत्वा तं शब्दमाकुलम् । नमो नारायणायेति वाक्यमुच्चैरुवाच ह ।। ३७.

मग त्या वाघाच्या शरीरातून एक मनुष्य बाहेर आला, आणि पाण्यात बुडालेल्या ब्राह्मणाने तो गोंधळाचा आवाज ऐकून मोठ्याने 'नमो नारायण' असं उच्चारलं.

व्याघ्रेणापि श्रुतो मन्त्रः प्राणैः कण्ठस्थितैस्ततः । श्रुतमात्रे जहौ प्राणान् पुरुषश्चाभवच्छुभः ।। ३७.

तो मंत्र वाघाच्या कानावरही गेला, आणि त्याच्या शेवटच्या श्वासात तो मंत्र त्याच्या गळ्यात घुमत राहिला; फक्त ऐकताच त्याने प्राण सोडले आणि त्याला चांगलं रूप मिळालं.

सोऽब्रवीद् यामि तं देशं यत्र विष्णुः सनातनः । त्वत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ मुक्तपाप्मा निरामयः ।। ३७.

तो म्हणाला, 'मी त्या स्थळी जातो जिथे सनातन विष्णू आहे; तुझ्या कृपेने, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी पापमुक्त आणि दुःखमुक्त झालो आहे.'

इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह कोऽसि त्वं पुरुषर्षभ । सोऽब्रवीत् तस्य राजेन्द्रः प्रतापी पूर्वजन्मनि । दीर्घबाहुरिति ख्यातः सर्वधर्मविशारदः ।। ३७.

असं ऐकून ब्राह्मणाने विचारलं, 'तू कोण आहेस, हे उत्तम पुरुषा?' त्यावर तो म्हणाला, 'पूर्वजन्मी मी एक प्रतापी राजा होतो, दीर्घबाहू म्हणून प्रसिद्ध आणि सर्व धर्मात निपुण.'

अहं जानामि वेदांश्च अहं वेद्मि शुभाशुभम् । ब्राह्मणे नैव मे कार्यं किं वस्तु ब्राह्मणा इति ।। ३७.

'मला वेद माहित आहेत; शुभ-अशुभ काय हेही कळतं. मला ब्राह्मणांशी काही देणंघेणं नव्हतं—ब्राह्मणांकडून काय मिळणार?'

तस्यैवं वादिनो विप्राः सर्वे क्रोधसमन्विताः । ऊचुः शापं दुराधर्षः क्रूरो व्याघ्रो भविष्यसि ।। ३७.

असं बोलत असताना सर्व ब्राह्मण रागाने भरले आणि त्यांनी शाप दिला, 'तू एक भयंकर वाघ होशील!'

अवमानात् तु विप्राणां सत्यान्तं स्मरणं तव । मृत्युकालेन संमूढ केशवेन भविष्यति ।। ३७.

ब्राह्मणांचा अपमान केल्यामुळे, तुझ्या मृत्यूनंतर सत्यासहित तुझं स्मरण संपेल; मृत्यूसमयी तू केशवाच्या इच्छेने मोहात पडशील.

इत्युक्तोऽहं पुरा तैस्तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । तमेव सर्वं संप्राप्तो ब्रह्मशापं सुपुष्कलम् ।। ३७.

मागे त्या वेदपारंगत ब्राह्मणांनी मला असंच सांगितलं होतं; त्यांच्याकडून मी तो ब्रह्मशाप पूर्णपणे मिळवला.

ततस्ते ब्राह्मणा सर्वे प्रणिपत्य महामुने । उक्ताऽनुग्रहहेतोर्वै ऊचुस्ते मामिमं पुरा ।। ३७.

मग सगळे ब्राह्मण त्या महान ऋषीला वंदन करून, माझ्या कल्याणासाठी, पूर्वी माझ्याशी असं बोलले.

षष्ठान्नकालिकस्याग्रे यस्ते स्थास्यति कश्चन । स भक्ष्यस्ते तु भविता कंचित्कालं नराधम ।। ३७.

'सहाव्या जेवणाच्या वेळी तुझ्यासमोर जो कुणी येईल, तो काही काळ तुझं अन्न बनेल, हे नीच मनुष्या.'

यदेषुघातं लब्ध्वा तु प्राणैः कण्ठगतैर्भवान् । श्रोष्यसे द्विजवक्त्रात् तु नमो नारायणेति हि । तदा स्वर्गगतिस्तुभ्यं भविता नात्र संशयः ।। ३७.

'जेव्हा तुला बाण लागून, प्राण गळ्यात अडकले असताना, ब्राह्मणाच्या तोंडून 'नमो नारायण' हे शब्द ऐकू येतील, तेव्हा तुला स्वर्गप्राप्ती होईल—यात शंका नाही.'

परवक्त्रगतस्यापि विष्णोर्नाम श्रुतं मया । लब्धद्वेषस्य विप्राणां प्रत्यक्षं तव सत्तम ।। ३७.

'इतरांच्या तोंडूनसुद्धा विष्णूचं नाव ऐकलं, तरी ब्राह्मणांचा कोप मिळालेल्याला ते प्रत्यक्ष फळ देतं, हे मी ऐकलं आहे, हे श्रेष्ठ.'

यः पुनर्ब्राह्मणान् पूज्य स्ववक्त्रेण नमो हरिम् । वदन् प्राणं विमुच्येत मुक्तौऽसौ वीतकिल्बिषः ।।। ३७.

जो कोणी ब्राह्मणांचा सन्मान करून, स्वतःच्या तोंडाने 'हरिला नमस्कार' असे म्हणतो आणि प्राण सोडतो, तो पापमुक्त होऊन मुक्तीला पोहोचतो.

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते । जङ्गमा ब्राह्मणा देवाः कूटस्थः पुरुषोत्तमः ।। ३७.

हे खरे आहे, पुन्हा पुन्हा सांगतो—खरे आहे! हात वर करून मी सांगतो—ज्याप्रमाणे चालणारे ब्राह्मण हेच देव आहेत, तसेच परमेश्वर कायम एकसारखा राहतो.

एवमुक्त्वा गतः स्वर्गं स राजा वीतकल्मषः । ब्राह्मणोऽपि सदायुक्तस्तं व्याधं प्रत्यभाषत ।। ३७.

असे म्हणून, तो राजा पापरहित होऊन स्वर्गात गेला. आणि तो ब्राह्मण, नेहमीच स्थिर राहून, त्या व्याधाशी बोलला.

ऋषिरुवाच । जिघृक्षोर्मृगराजस्य यत्त्वया रक्षितो ह्यहम् । तत्पुत्र तुष्टस्ते दद्मि वरं वरय सुव्रत ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: मृगराजाने मला पकडण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा तू मला वाचवलेस, त्यामुळे मी तुझ्यावर खूष आहे, सज्जनांनो, मी तुला वर देतो—कोणता वर हवा ते माग.