वराहपुराणम्

त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ।। ३६.

तीन पावलांनी तीनही लोकांचा वेध घेतलेला, चार रूपे असलेला, सर्वत्र व्यापून असलेला, पृथ्वीचा स्वामी, शंभू, सर्वव्यापी, भूतांचा अधिपती, देवांचा राजा, अशा अनंत रूप असलेल्या विष्णूला मी वंदन करतो.

त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ।। ३६.

देवा, तूच सर्व चराचरांची निर्मिती करतोस आणि संहारही करतोस. मला, मुक्तीची इच्छा असणाऱ्याला, त्या अवस्थेकडे लवकर ने, जिथे पोहोचल्यावर योगी पुन्हा परत येत नाहीत.

जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ।। ३६.

गोविंदा, महात्म्या असलेल्या, तुझ्या विजय असो! विष्णू, तुझ्या विजय असो! पद्मनाभा, तुझ्या विजय असो! सर्वज्ञ, अपरिमित, तुझ्या विजय असो! विश्वेश्वरा, विश्वरूपा, तुझ्या विजय असो!

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्च शाश्वते ।। ३६.

श्रीवराह म्हणाले: अशा प्रकारे स्तुती करून, त्या राजाने आपले शरीर सोडले आणि शाश्वत परमात्मा गोविंदामध्ये विलीन झाला.

धरण्युवाच । कथमाराध्यसे देव भक्तिमद्भिर्नरैर्विभो । स्त्रीभिर्वा सर्वमेतन्मे शंस त्वं भूतभावन ।। ३७.

धरणी म्हणाली: प्रभो, भक्ती असलेल्या पुरुषांनी किंवा स्त्रियांनी तुझी पूजा कशी करावी? हे भूतांच्या सर्जक, मला सर्व काही सांग.

श्रीवराह उवाच । भावसाध्योऽस्म्यहं देवि न वित्तैर्न जपैरहम् । साध्यस्तथाऽपि भक्तानां कायक्लेशं वदामि ते ।। ३७.

श्रीवराह म्हणाले: देवी, मी भक्तीनेच प्राप्त होतो, संपत्तीने किंवा जपाने नाही. तरीही, भक्तांसाठी योग्य असलेल्या शारीरिक तपस्येबद्दल मी तुला सांगतो.

कर्मणा मनसा वाचा मच्चित्तो यो नरो भवेत् । तस्य व्रतानि धास्यामि विविधानि निबोध मे ।। ३७.

जो पुरुष कृतीने, मनाने आणि वाणीने माझ्यात एकाग्र असतो, त्याच्यासाठी मी विविध व्रते सांगतो, ती नीट ऐक.

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं प्रकीर्तितम् (-कल्कत)ा । एतानि मानसान्याहुर्व्रतानि तु धराधरे ।। ३७.

अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे आणि ब्रह्मचर्य — ही मनाची व्रते आहेत, असे धराधराला सांगितले आहे.

एकभक्तं तथा नक्तमुपवासादिकं च यत् । तत्सर्वं कायिकं पुंसां व्रतं भवति नान्यथा ।। ३७.

एकनिष्ठ भक्ती, रात्रभर उपवास आणि अशा इतर कृती — हे सर्व पुरुषांसाठी शारीरिक व्रते आहेत, अन्यथा नाहीत.

मौनं चाध्ययनं चैव देवस्तुत्यर्थकीर्तितत् । निवृत्तिश्चापि पैशुन्याद् वाचिकं व्रतमुत्तमम् ।।३७.

मौन, अध्ययन, देवांची स्तुती करण्यासाठी केलेली कीर्ती, आणि निंदा न करणे — ही उत्तम वाचिक व्रते आहेत.

अत्रापि श्रूयते चान्यदृषिरुग्रतपाः पुरा । ब्रह्मपुत्रः पुरा कल्पे आरुणिर्नाम नामतः ।। ३७.

इथे आणखी एक कथा ऐकायला मिळते: पूर्वी, दुसऱ्या युगात, ब्रह्मदेवाचा पुत्र, कठोर तप करणारा, अरुणी नावाचा ऋषी होता.

सोऽरण्यमगमत् किंचित् तपोर्थी द्विजसत्तमः । तपस्तेपे ततस्तस्मिन्नुपवासपरायणः ।। ३७.

तो श्रेष्ठ द्विज तपासाठी जंगलात गेला; तिथे त्याने उपवासाला वाहून घेतलेले कठोर तप केले.

देविकायास्तटे रम्ये सोऽवसद् ब्राह्मणः किल । कदाचिदभिषेकाय स जगाम महानदीम् ।। ३७.

तो ब्राह्मण देविका नदीच्या सुंदर काठी राहू लागला; एकदा, स्नानासाठी तो मोठ्या नदीकडे गेला.

तत्र स्नात्वा जपन् विप्रो ददर्शायान्तमग्रतः । व्याधं महाधनुःपाणिमुग्रनेत्रं विभीषणम् ।। ३७.

तिथे स्नान करून जप करत असताना, त्या ब्राह्मणाने समोर येणारा, मोठं धनुष्य आणि भयंकर डोळे असलेला, भीतीदायक असा एक व्याध पाहिला.

तं द्विजं हन्तुमायात् स वल्कलानां जिघृक्षया । तं दृष्ट्वा क्षुभितो विप्रो ब्रह्मघ्नस्य भयादिति । ध्यायन् नारायणं देवं तस्थौ तत्रैव स द्विजः ।। ३७.

तो व्याध त्या द्विजाच्या झाडाच्या साली घेण्यासाठी त्याला मारायला आला; हे पाहून, ब्राह्मण ब्रह्महत्येच्या भीतीने घाबरला आणि तिथेच उभा राहून नारायणाचं ध्यान करू लागला.

तं दृष्ट्वाऽन्तर्गतहरिं व्याधो भीत इवाग्रतः । विहाय सशरं चापं ततो वचनमब्रवीत् ।। ३७.

त्या ब्राह्मणात हरि अंतर्भूत असल्याचं पाहून, व्याध जणू घाबरल्यासारखा झाला, त्याने आपलं धनुष्य आणि बाण टाकून दिले आणि बोलू लागला.

व्याध उवाच । हन्तुमिच्छुरहं ब्रह्मन् भवन्तं प्रागिहागतः । इदानीं दर्शनात् तुभ्यं सा मतिः क्वापि मे गता ।। ३७.

व्याध म्हणाला: ब्राह्मण, तुला मारण्याच्या इच्छेने मी इथे आलो होतो, पण आता तुला पाहिल्यावर माझं मन कुठेतरी दुसरीकडे गेलं आहे.

ब्राह्मणानां सहस्त्राणि सस्त्रीणामयुतानि च । निहतानि मया ब्रह्मन् निहतौ च कुटम्बिनौ ।। ३७.

ब्राह्मण आणि त्यांच्या हजारो पत्नी, तसेच अनेक कुटुंबवत्सल लोक मी ठार मारले आहेत, हे ब्रह्मन्.

नरकेऽभ्यधिकं चित्तं कदाचिदपि विद्यते । इदानीं तप्तुमिच्छामि तपोऽहं त्वत्समीपतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ।। ३७.

नरकात जशी पापी वृत्ती असते, तशी माझी कधीच नव्हती; आता मला तुझ्या जवळ तप करायचं आहे. तू मला योग्य मार्गदर्शन करून कृपा करावी.

एवमुक्तोऽप्यसौ विप्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत । ब्रह्महा पापकर्मेति मत्वा ब्राह्मणपुंगवः ।। ३७.

असं बोलल्यावरही तो ब्राह्मण काहीच उत्तर दिलं नाही, कारण त्याने त्याला ब्रह्महत्यारा आणि पापी समजलं.

अनुक्तोऽपि स धर्मेप्सुर्व्याधस्तत्रैव तस्थिवान् । स्नात्वा नद्यां द्विजः सोऽपि वृक्षमूलमुपाश्रितः ।। ३७.

उत्तर न मिळाल्यावरही धर्माची इच्छा असलेला तो व्याध तिथेच थांबला; आणि ब्राह्मणाने नदीत स्नान करून झाडाच्या मुळाशी आसरा घेतला.

कस्यचित् त्वथ कालस्य तां नदीमगमत् किल । व्याघ्रो बुभुक्षितः शान्तं तं विप्रं हन्तुमुद्यतः ।। ३७.

काही काळानंतर त्या नदीवर एक भुकेला वाघ आला आणि शांत बसलेल्या त्या ब्राह्मणाला मारण्यासाठी सज्ज झाला.

अन्तर्जलगतं विप्रं यावद् व्याघ्रो जिघृक्षति । तावद् व्याधेन विद्धोऽसौ सद्यः प्राणैर्वियोजितः ।। ३७.

तो वाघ पाण्यात असलेल्या ब्राह्मणाला पकडायला गेला, तेवढ्यात व्याधाने त्याला बाण मारला आणि तो ताबडतोब मरण पावला.

तस्माद् व्याघ्रशरीरात् तु उत्थाय पुरुषः किल । विप्रश्चान्तर्जले मग्नः श्रुत्वा तं शब्दमाकुलम् । नमो नारायणायेति वाक्यमुच्चैरुवाच ह ।। ३७.

मग त्या वाघाच्या शरीरातून एक मनुष्य बाहेर आला, आणि पाण्यात बुडालेल्या ब्राह्मणाने तो गोंधळाचा आवाज ऐकून मोठ्याने 'नमो नारायण' असं उच्चारलं.

व्याघ्रेणापि श्रुतो मन्त्रः प्राणैः कण्ठस्थितैस्ततः । श्रुतमात्रे जहौ प्राणान् पुरुषश्चाभवच्छुभः ।। ३७.

तो मंत्र वाघाच्या कानावरही गेला, आणि त्याच्या शेवटच्या श्वासात तो मंत्र त्याच्या गळ्यात घुमत राहिला; फक्त ऐकताच त्याने प्राण सोडले आणि त्याला चांगलं रूप मिळालं.

सोऽब्रवीद् यामि तं देशं यत्र विष्णुः सनातनः । त्वत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ मुक्तपाप्मा निरामयः ।। ३७.

तो म्हणाला, 'मी त्या स्थळी जातो जिथे सनातन विष्णू आहे; तुझ्या कृपेने, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी पापमुक्त आणि दुःखमुक्त झालो आहे.'

इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह कोऽसि त्वं पुरुषर्षभ । सोऽब्रवीत् तस्य राजेन्द्रः प्रतापी पूर्वजन्मनि । दीर्घबाहुरिति ख्यातः सर्वधर्मविशारदः ।। ३७.

असं ऐकून ब्राह्मणाने विचारलं, 'तू कोण आहेस, हे उत्तम पुरुषा?' त्यावर तो म्हणाला, 'पूर्वजन्मी मी एक प्रतापी राजा होतो, दीर्घबाहू म्हणून प्रसिद्ध आणि सर्व धर्मात निपुण.'

अहं जानामि वेदांश्च अहं वेद्मि शुभाशुभम् । ब्राह्मणे नैव मे कार्यं किं वस्तु ब्राह्मणा इति ।। ३७.

'मला वेद माहित आहेत; शुभ-अशुभ काय हेही कळतं. मला ब्राह्मणांशी काही देणंघेणं नव्हतं—ब्राह्मणांकडून काय मिळणार?'

तस्यैवं वादिनो विप्राः सर्वे क्रोधसमन्विताः । ऊचुः शापं दुराधर्षः क्रूरो व्याघ्रो भविष्यसि ।। ३७.

असं बोलत असताना सर्व ब्राह्मण रागाने भरले आणि त्यांनी शाप दिला, 'तू एक भयंकर वाघ होशील!'