वराहपुराणम्

ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्रि हरौ लयमवाप च ।। ३६.

त्या ऋषीने आत्मयोगाच्या साधनेने आपले हे शरीर सोडले; ब्रह्मरूप होऊन, त्याने हरित एकरूपता मिळवली.

वृन्दावनं च राजाऽसौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ।। ३६.

तो राजा, प्रभू, तपासाठी वृंदावनात गेला. तिथे त्याने 'गोविंद' नावाच्या हरिचे स्तुती करायला सुरुवात केली.

राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्त्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ।। ३६.

राजा म्हणाला, 'मी त्या देवाला वंदन करतो, जो जगाचा मूर्तिमंत आहे, गोपालांचा स्वामी, इंद्राचा लहान भाऊ, संसाराच्या चक्रातून पार जाण्यात निष्णात, पृथ्वीला धारण करणारा, देवांमध्ये श्रेष्ठ – त्याला मी वंदन करतो.'

भवोदधौ दुःखशतोर्म्मिभीमे जरावर्त्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ।। ३६.

संसाराच्या समुद्रात, शंभर दु:खांच्या भीषण लाटांमध्ये, म्हातारपणाच्या भोवऱ्यात, काळ्या पाताळाच्या मुळाशी – तोच एकटाच शेवट आणतो आणि मला सुख देतो. तुला वंदन असो, गोपाल, अपरिमित.

व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ।। ३६.

रोग वगैरे संकटांनी ग्रस्त माणसे, ग्रहांच्या फटक्यांनी पुन्हा पुन्हा त्रस्त होत असताना, हे देवा, मी तुला वंदन करतो, युद्धात आनंद मानणाऱ्या, महात्मा जनार्दन, गोपाल, बलवान.

त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ।। ३६.

तू सर्व ज्ञानींपैकी श्रेष्ठ आहेस, देवांचा स्वामी. तुझ्यामुळे हे संपूर्ण विश्व व्यापले आहे. गोपाल, महात्मा, मी संसाराच्या भीतीने घाबरलो आहे, तेजस्वी चक्रधारी, मला वाचव.

परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ।। ३६.

तू सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, देवा, पुरुषाचा खरा स्वरूप, चंद्रासारखा तेजस्वी. अग्निसारखा तुझा मुख आणि तीव्र स्वरूप असलेला अच्युत, गोपाल, मी संसारात पडत असताना मला वाचव.

संसारचक्रक्रमणान्यनेका - न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ।। ३६.

अच्युत, तुझ्या मायेमुळे मोहात पडलेल्या जीवांना संसाराच्या चक्रात असंख्य जन्ममरणे येतात, देवांचा स्वामी. तुझ्या द्वंद्वमय मायेला कोण पार करू शकतो?

अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध - मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीरा - स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ।। ३६.

गोपाल, जे धीर लोक तुझी उपासना करतात – जो कोणत्याही गोत्राचा नाही, स्पर्शरहित, निराकार, गंधरहित, नाव नसलेला, वर्णन करता न येणारा, अजन्मा आणि श्रेष्ठ आहे – तेच मुक्ती मिळवतात, संसारबंधनातून मुक्त होतात.

शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्म्मिणां शुभभावं वरेण्यम् । चक्राब्जपाणिं तु तथोपचारा- दुक्तं पुराणे सततं नमामि ।। ३६.

जो शब्दांच्या पलीकडे आहे, ज्याचं रूप आकाशासारखं आहे, जो निर्गुण आहे, जो कर्म करणाऱ्यांमध्ये शुभ स्वरूपाचा आहे, ज्याची प्राप्ती करावी अशी इच्छा आहे, ज्याच्या हातात चक्र आणि कमळ आहे, अशा पुराणांमध्ये वर्णन केलेल्या त्या परमेश्वराला मी नेहमी वंदन करतो.

त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ।। ३६.

तीन पावलांनी तीनही लोकांचा वेध घेतलेला, चार रूपे असलेला, सर्वत्र व्यापून असलेला, पृथ्वीचा स्वामी, शंभू, सर्वव्यापी, भूतांचा अधिपती, देवांचा राजा, अशा अनंत रूप असलेल्या विष्णूला मी वंदन करतो.

त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ।। ३६.

देवा, तूच सर्व चराचरांची निर्मिती करतोस आणि संहारही करतोस. मला, मुक्तीची इच्छा असणाऱ्याला, त्या अवस्थेकडे लवकर ने, जिथे पोहोचल्यावर योगी पुन्हा परत येत नाहीत.

जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ।। ३६.

गोविंदा, महात्म्या असलेल्या, तुझ्या विजय असो! विष्णू, तुझ्या विजय असो! पद्मनाभा, तुझ्या विजय असो! सर्वज्ञ, अपरिमित, तुझ्या विजय असो! विश्वेश्वरा, विश्वरूपा, तुझ्या विजय असो!

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्च शाश्वते ।। ३६.

श्रीवराह म्हणाले: अशा प्रकारे स्तुती करून, त्या राजाने आपले शरीर सोडले आणि शाश्वत परमात्मा गोविंदामध्ये विलीन झाला.

धरण्युवाच । कथमाराध्यसे देव भक्तिमद्भिर्नरैर्विभो । स्त्रीभिर्वा सर्वमेतन्मे शंस त्वं भूतभावन ।। ३७.

धरणी म्हणाली: प्रभो, भक्ती असलेल्या पुरुषांनी किंवा स्त्रियांनी तुझी पूजा कशी करावी? हे भूतांच्या सर्जक, मला सर्व काही सांग.

श्रीवराह उवाच । भावसाध्योऽस्म्यहं देवि न वित्तैर्न जपैरहम् । साध्यस्तथाऽपि भक्तानां कायक्लेशं वदामि ते ।। ३७.

श्रीवराह म्हणाले: देवी, मी भक्तीनेच प्राप्त होतो, संपत्तीने किंवा जपाने नाही. तरीही, भक्तांसाठी योग्य असलेल्या शारीरिक तपस्येबद्दल मी तुला सांगतो.

कर्मणा मनसा वाचा मच्चित्तो यो नरो भवेत् । तस्य व्रतानि धास्यामि विविधानि निबोध मे ।। ३७.

जो पुरुष कृतीने, मनाने आणि वाणीने माझ्यात एकाग्र असतो, त्याच्यासाठी मी विविध व्रते सांगतो, ती नीट ऐक.

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं प्रकीर्तितम् (-कल्कत)ा । एतानि मानसान्याहुर्व्रतानि तु धराधरे ।। ३७.

अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे आणि ब्रह्मचर्य — ही मनाची व्रते आहेत, असे धराधराला सांगितले आहे.

एकभक्तं तथा नक्तमुपवासादिकं च यत् । तत्सर्वं कायिकं पुंसां व्रतं भवति नान्यथा ।। ३७.

एकनिष्ठ भक्ती, रात्रभर उपवास आणि अशा इतर कृती — हे सर्व पुरुषांसाठी शारीरिक व्रते आहेत, अन्यथा नाहीत.

मौनं चाध्ययनं चैव देवस्तुत्यर्थकीर्तितत् । निवृत्तिश्चापि पैशुन्याद् वाचिकं व्रतमुत्तमम् ।।३७.

मौन, अध्ययन, देवांची स्तुती करण्यासाठी केलेली कीर्ती, आणि निंदा न करणे — ही उत्तम वाचिक व्रते आहेत.

अत्रापि श्रूयते चान्यदृषिरुग्रतपाः पुरा । ब्रह्मपुत्रः पुरा कल्पे आरुणिर्नाम नामतः ।। ३७.

इथे आणखी एक कथा ऐकायला मिळते: पूर्वी, दुसऱ्या युगात, ब्रह्मदेवाचा पुत्र, कठोर तप करणारा, अरुणी नावाचा ऋषी होता.

सोऽरण्यमगमत् किंचित् तपोर्थी द्विजसत्तमः । तपस्तेपे ततस्तस्मिन्नुपवासपरायणः ।। ३७.

तो श्रेष्ठ द्विज तपासाठी जंगलात गेला; तिथे त्याने उपवासाला वाहून घेतलेले कठोर तप केले.

देविकायास्तटे रम्ये सोऽवसद् ब्राह्मणः किल । कदाचिदभिषेकाय स जगाम महानदीम् ।। ३७.

तो ब्राह्मण देविका नदीच्या सुंदर काठी राहू लागला; एकदा, स्नानासाठी तो मोठ्या नदीकडे गेला.

तत्र स्नात्वा जपन् विप्रो ददर्शायान्तमग्रतः । व्याधं महाधनुःपाणिमुग्रनेत्रं विभीषणम् ।। ३७.

तिथे स्नान करून जप करत असताना, त्या ब्राह्मणाने समोर येणारा, मोठं धनुष्य आणि भयंकर डोळे असलेला, भीतीदायक असा एक व्याध पाहिला.

तं द्विजं हन्तुमायात् स वल्कलानां जिघृक्षया । तं दृष्ट्वा क्षुभितो विप्रो ब्रह्मघ्नस्य भयादिति । ध्यायन् नारायणं देवं तस्थौ तत्रैव स द्विजः ।। ३७.

तो व्याध त्या द्विजाच्या झाडाच्या साली घेण्यासाठी त्याला मारायला आला; हे पाहून, ब्राह्मण ब्रह्महत्येच्या भीतीने घाबरला आणि तिथेच उभा राहून नारायणाचं ध्यान करू लागला.

तं दृष्ट्वाऽन्तर्गतहरिं व्याधो भीत इवाग्रतः । विहाय सशरं चापं ततो वचनमब्रवीत् ।। ३७.

त्या ब्राह्मणात हरि अंतर्भूत असल्याचं पाहून, व्याध जणू घाबरल्यासारखा झाला, त्याने आपलं धनुष्य आणि बाण टाकून दिले आणि बोलू लागला.

व्याध उवाच । हन्तुमिच्छुरहं ब्रह्मन् भवन्तं प्रागिहागतः । इदानीं दर्शनात् तुभ्यं सा मतिः क्वापि मे गता ।। ३७.

व्याध म्हणाला: ब्राह्मण, तुला मारण्याच्या इच्छेने मी इथे आलो होतो, पण आता तुला पाहिल्यावर माझं मन कुठेतरी दुसरीकडे गेलं आहे.

ब्राह्मणानां सहस्त्राणि सस्त्रीणामयुतानि च । निहतानि मया ब्रह्मन् निहतौ च कुटम्बिनौ ।। ३७.

ब्राह्मण आणि त्यांच्या हजारो पत्नी, तसेच अनेक कुटुंबवत्सल लोक मी ठार मारले आहेत, हे ब्रह्मन्.

नरकेऽभ्यधिकं चित्तं कदाचिदपि विद्यते । इदानीं तप्तुमिच्छामि तपोऽहं त्वत्समीपतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ।। ३७.

नरकात जशी पापी वृत्ती असते, तशी माझी कधीच नव्हती; आता मला तुझ्या जवळ तप करायचं आहे. तू मला योग्य मार्गदर्शन करून कृपा करावी.