वराहपुराणम्

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ।। ३५.

त्या दिवशी ज्वारीचे अन्न घ्यावे. सोम ज्ञान, सौंदर्य, आरोग्य, तसेच धन आणि धान्य विपुल प्रमाणात देतो, हे राजेंद्र.

महातपा उवाच । आदित्रेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्त्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ।। ३६.

महातपस्वी म्हणाला, 'राजा, कृतयुग आणि त्रेतायुगात जे रत्नासारखे प्रसिद्ध राजे होऊन गेले, आणि ज्यांच्या कुळात तू जन्माला आलास, ते सर्व मी तुला सांगतो.'

योऽसौ सुप्रभनामासीत् स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापालेति शोभनः ।। ३६.

राजा, कृतयुगात 'सुप्रभ' नावाने प्रसिद्ध असलेला तूच होतास. त्या वेळी तुझे नाव 'प्रजापाळ' होते आणि तू फार उज्ज्वल कीर्ती मिळवली होतीस.

शेषास्त्रेतायुगे राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शन्तेति प्रकीर्तितः ।। ३६.

राजा, उरलेले राजे त्रेतायुगात मोठ्या सामर्थ्याचे होतील. त्या रत्नासारख्या राजांमध्ये तेजस्वी असा 'शांती' म्हणून ओळखला जाईल.

सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ।। ३६.

'सुरश्मी' राजा होईल आणि 'शशकर्ण' हा मोठ्या बळाचा असेल. 'शुभदर्शन' नावाचा पांचाळ कुळातील राजपुत्र नराधिप होईल.

सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ।। ३६.

'सुशांती' हा अंग वंशात जन्मेल, आणि 'सुंदर' ह्यालाही 'अंग' असे म्हणतील. 'सुंद', 'मुचुकुंद', 'सुद्युम्न' आणि 'तुर' हेही जन्मले.

सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ।। ३६.

'सुमनस' हा 'सोमदत्त' झाला, आणि शुभ असा 'संवरण' जन्मला. 'सुशील' हा 'वसुदान' झाला, 'सुखद' हा 'सुपती' झाला.

शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगे नृप ।। ३६.

'शंभू' सेनापती झाला, 'सुकांत' याला 'दशरथ' म्हणून ओळखले गेले. 'सोम' हा 'जनक' राजा झाला. हे सर्व त्रेतायुगातील राजे होते, राजा.

सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ।। ३६.

हे सर्व पृथ्वीचे अधिपती, राजा, पृथ्वीवर राज्य करून आणि विविध यज्ञ करून, नक्कीच स्वर्गात जातील.

श्रीवराह उवाच । एवं श्रुत्वा स राजर्षिर्ब्रह्मविद्याऽमृतं प्रभुः । आख्यानं परमं प्रीतस्तपश्चर्तुमियाद् वनम् ।। ३६.

श्रीवराह म्हणाले, 'हे सर्व ऐकून तो राजर्षी, ब्रह्मविद्येचे अमृत मिळवलेला, या उत्तम आख्यानाने आनंदित होऊन, तप करण्यासाठी वनात गेला.'

ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्रि हरौ लयमवाप च ।। ३६.

त्या ऋषीने आत्मयोगाच्या साधनेने आपले हे शरीर सोडले; ब्रह्मरूप होऊन, त्याने हरित एकरूपता मिळवली.

वृन्दावनं च राजाऽसौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ।। ३६.

तो राजा, प्रभू, तपासाठी वृंदावनात गेला. तिथे त्याने 'गोविंद' नावाच्या हरिचे स्तुती करायला सुरुवात केली.

राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्त्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ।। ३६.

राजा म्हणाला, 'मी त्या देवाला वंदन करतो, जो जगाचा मूर्तिमंत आहे, गोपालांचा स्वामी, इंद्राचा लहान भाऊ, संसाराच्या चक्रातून पार जाण्यात निष्णात, पृथ्वीला धारण करणारा, देवांमध्ये श्रेष्ठ – त्याला मी वंदन करतो.'

भवोदधौ दुःखशतोर्म्मिभीमे जरावर्त्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ।। ३६.

संसाराच्या समुद्रात, शंभर दु:खांच्या भीषण लाटांमध्ये, म्हातारपणाच्या भोवऱ्यात, काळ्या पाताळाच्या मुळाशी – तोच एकटाच शेवट आणतो आणि मला सुख देतो. तुला वंदन असो, गोपाल, अपरिमित.

व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ।। ३६.

रोग वगैरे संकटांनी ग्रस्त माणसे, ग्रहांच्या फटक्यांनी पुन्हा पुन्हा त्रस्त होत असताना, हे देवा, मी तुला वंदन करतो, युद्धात आनंद मानणाऱ्या, महात्मा जनार्दन, गोपाल, बलवान.

त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ।। ३६.

तू सर्व ज्ञानींपैकी श्रेष्ठ आहेस, देवांचा स्वामी. तुझ्यामुळे हे संपूर्ण विश्व व्यापले आहे. गोपाल, महात्मा, मी संसाराच्या भीतीने घाबरलो आहे, तेजस्वी चक्रधारी, मला वाचव.

परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ।। ३६.

तू सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, देवा, पुरुषाचा खरा स्वरूप, चंद्रासारखा तेजस्वी. अग्निसारखा तुझा मुख आणि तीव्र स्वरूप असलेला अच्युत, गोपाल, मी संसारात पडत असताना मला वाचव.

संसारचक्रक्रमणान्यनेका - न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ।। ३६.

अच्युत, तुझ्या मायेमुळे मोहात पडलेल्या जीवांना संसाराच्या चक्रात असंख्य जन्ममरणे येतात, देवांचा स्वामी. तुझ्या द्वंद्वमय मायेला कोण पार करू शकतो?

अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध - मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीरा - स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ।। ३६.

गोपाल, जे धीर लोक तुझी उपासना करतात – जो कोणत्याही गोत्राचा नाही, स्पर्शरहित, निराकार, गंधरहित, नाव नसलेला, वर्णन करता न येणारा, अजन्मा आणि श्रेष्ठ आहे – तेच मुक्ती मिळवतात, संसारबंधनातून मुक्त होतात.

शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्म्मिणां शुभभावं वरेण्यम् । चक्राब्जपाणिं तु तथोपचारा- दुक्तं पुराणे सततं नमामि ।। ३६.

जो शब्दांच्या पलीकडे आहे, ज्याचं रूप आकाशासारखं आहे, जो निर्गुण आहे, जो कर्म करणाऱ्यांमध्ये शुभ स्वरूपाचा आहे, ज्याची प्राप्ती करावी अशी इच्छा आहे, ज्याच्या हातात चक्र आणि कमळ आहे, अशा पुराणांमध्ये वर्णन केलेल्या त्या परमेश्वराला मी नेहमी वंदन करतो.

त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ।। ३६.

तीन पावलांनी तीनही लोकांचा वेध घेतलेला, चार रूपे असलेला, सर्वत्र व्यापून असलेला, पृथ्वीचा स्वामी, शंभू, सर्वव्यापी, भूतांचा अधिपती, देवांचा राजा, अशा अनंत रूप असलेल्या विष्णूला मी वंदन करतो.

त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ।। ३६.

देवा, तूच सर्व चराचरांची निर्मिती करतोस आणि संहारही करतोस. मला, मुक्तीची इच्छा असणाऱ्याला, त्या अवस्थेकडे लवकर ने, जिथे पोहोचल्यावर योगी पुन्हा परत येत नाहीत.

जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ।। ३६.

गोविंदा, महात्म्या असलेल्या, तुझ्या विजय असो! विष्णू, तुझ्या विजय असो! पद्मनाभा, तुझ्या विजय असो! सर्वज्ञ, अपरिमित, तुझ्या विजय असो! विश्वेश्वरा, विश्वरूपा, तुझ्या विजय असो!

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्च शाश्वते ।। ३६.

श्रीवराह म्हणाले: अशा प्रकारे स्तुती करून, त्या राजाने आपले शरीर सोडले आणि शाश्वत परमात्मा गोविंदामध्ये विलीन झाला.

धरण्युवाच । कथमाराध्यसे देव भक्तिमद्भिर्नरैर्विभो । स्त्रीभिर्वा सर्वमेतन्मे शंस त्वं भूतभावन ।। ३७.

धरणी म्हणाली: प्रभो, भक्ती असलेल्या पुरुषांनी किंवा स्त्रियांनी तुझी पूजा कशी करावी? हे भूतांच्या सर्जक, मला सर्व काही सांग.

श्रीवराह उवाच । भावसाध्योऽस्म्यहं देवि न वित्तैर्न जपैरहम् । साध्यस्तथाऽपि भक्तानां कायक्लेशं वदामि ते ।। ३७.

श्रीवराह म्हणाले: देवी, मी भक्तीनेच प्राप्त होतो, संपत्तीने किंवा जपाने नाही. तरीही, भक्तांसाठी योग्य असलेल्या शारीरिक तपस्येबद्दल मी तुला सांगतो.

कर्मणा मनसा वाचा मच्चित्तो यो नरो भवेत् । तस्य व्रतानि धास्यामि विविधानि निबोध मे ।। ३७.

जो पुरुष कृतीने, मनाने आणि वाणीने माझ्यात एकाग्र असतो, त्याच्यासाठी मी विविध व्रते सांगतो, ती नीट ऐक.

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं प्रकीर्तितम् (-कल्कत)ा । एतानि मानसान्याहुर्व्रतानि तु धराधरे ।। ३७.

अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे आणि ब्रह्मचर्य — ही मनाची व्रते आहेत, असे धराधराला सांगितले आहे.

एकभक्तं तथा नक्तमुपवासादिकं च यत् । तत्सर्वं कायिकं पुंसां व्रतं भवति नान्यथा ।। ३७.

एकनिष्ठ भक्ती, रात्रभर उपवास आणि अशा इतर कृती — हे सर्व पुरुषांसाठी शारीरिक व्रते आहेत, अन्यथा नाहीत.