वराहपुराणम्

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ।। ३५.

त्यावेळी सर्व सजीव क्षीण झाले, विशेषतः औषधी वनस्पती. वनस्पती सुकू लागल्याने देवांना फार त्रास झाला.

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ।। ३५.

आजारी पडलेल्यांनी सांगितले की, सोम वनस्पतींच्या मुळांमध्ये आहे. त्यांना मोठी चिंता वाटू लागली आणि त्यांनी विष्णूच्या आश्रयाला धाव घेतली.

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ।। ३५.

भगवान सर्वांना म्हणाले, 'माझ्याकडून काय करावे?' ते म्हणाले, 'देवा, दक्षाच्या शापामुळे सोम नष्ट झाला आहे.'

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ।। ३५.

मग देव म्हणाले, 'कळशासारख्या समुद्राचे मंथन करा. सर्व देवांनी सर्वत्रून औषधी वनस्पती पटकन आणि नीट टाकाव्यात.'

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ।। ३५.

असे सांगून, हरिने स्वतः रुद्राचा ध्यान केला. त्याने ब्रह्मा आणि मंथनासाठी वासुकी यांचाही ध्यान केला.

ते सर्वे तत्र सहिता ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ।। ३५.

सर्वजण एकत्र येऊन वरुणाच्या निवासाचे मंथन करू लागले. त्या मंथनातून पुन्हा सोमाचा जन्म झाला, हे राजन.

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्त्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ।। ३५.

जो या देहात 'क्षेत्रज्ञ' म्हणून ओळखला जातो, तोच श्रेष्ठ पुरुष सोम आहे. देहधारकांचा प्राण म्हणून त्याला ओळखावे. परमेश्वराच्या इच्छेने त्याने वेगळी, सौम्य मूर्ती धारण केली.

तमेव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ।। ३५.

माणसे, सोळा देवता, झाडे आणि औषधी वनस्पती सगळे त्याच्याच आधारावर जगतात.

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ।। ३५.

मग रुद्राने सोमाला पूर्णपणे आपल्या डोक्यावर धारण केले. तेव्हापासून पाणी त्याचेच स्वरूप झाले आणि तो विश्वरूप म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ।। ३५.

ब्रह्मदेव प्रसन्न होऊन त्याला पौर्णिमेचा दिवस दिला. त्या दिवशी उपवास करावा आणि त्याची योग्य प्रकारे पूजा करावी, हे राजन.

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ।। ३५.

त्या दिवशी ज्वारीचे अन्न घ्यावे. सोम ज्ञान, सौंदर्य, आरोग्य, तसेच धन आणि धान्य विपुल प्रमाणात देतो, हे राजेंद्र.

महातपा उवाच । आदित्रेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्त्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ।। ३६.

महातपस्वी म्हणाला, 'राजा, कृतयुग आणि त्रेतायुगात जे रत्नासारखे प्रसिद्ध राजे होऊन गेले, आणि ज्यांच्या कुळात तू जन्माला आलास, ते सर्व मी तुला सांगतो.'

योऽसौ सुप्रभनामासीत् स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापालेति शोभनः ।। ३६.

राजा, कृतयुगात 'सुप्रभ' नावाने प्रसिद्ध असलेला तूच होतास. त्या वेळी तुझे नाव 'प्रजापाळ' होते आणि तू फार उज्ज्वल कीर्ती मिळवली होतीस.

शेषास्त्रेतायुगे राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शन्तेति प्रकीर्तितः ।। ३६.

राजा, उरलेले राजे त्रेतायुगात मोठ्या सामर्थ्याचे होतील. त्या रत्नासारख्या राजांमध्ये तेजस्वी असा 'शांती' म्हणून ओळखला जाईल.

सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ।। ३६.

'सुरश्मी' राजा होईल आणि 'शशकर्ण' हा मोठ्या बळाचा असेल. 'शुभदर्शन' नावाचा पांचाळ कुळातील राजपुत्र नराधिप होईल.

सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ।। ३६.

'सुशांती' हा अंग वंशात जन्मेल, आणि 'सुंदर' ह्यालाही 'अंग' असे म्हणतील. 'सुंद', 'मुचुकुंद', 'सुद्युम्न' आणि 'तुर' हेही जन्मले.

सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ।। ३६.

'सुमनस' हा 'सोमदत्त' झाला, आणि शुभ असा 'संवरण' जन्मला. 'सुशील' हा 'वसुदान' झाला, 'सुखद' हा 'सुपती' झाला.

शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगे नृप ।। ३६.

'शंभू' सेनापती झाला, 'सुकांत' याला 'दशरथ' म्हणून ओळखले गेले. 'सोम' हा 'जनक' राजा झाला. हे सर्व त्रेतायुगातील राजे होते, राजा.

सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ।। ३६.

हे सर्व पृथ्वीचे अधिपती, राजा, पृथ्वीवर राज्य करून आणि विविध यज्ञ करून, नक्कीच स्वर्गात जातील.

श्रीवराह उवाच । एवं श्रुत्वा स राजर्षिर्ब्रह्मविद्याऽमृतं प्रभुः । आख्यानं परमं प्रीतस्तपश्चर्तुमियाद् वनम् ।। ३६.

श्रीवराह म्हणाले, 'हे सर्व ऐकून तो राजर्षी, ब्रह्मविद्येचे अमृत मिळवलेला, या उत्तम आख्यानाने आनंदित होऊन, तप करण्यासाठी वनात गेला.'

ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्रि हरौ लयमवाप च ।। ३६.

त्या ऋषीने आत्मयोगाच्या साधनेने आपले हे शरीर सोडले; ब्रह्मरूप होऊन, त्याने हरित एकरूपता मिळवली.

वृन्दावनं च राजाऽसौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ।। ३६.

तो राजा, प्रभू, तपासाठी वृंदावनात गेला. तिथे त्याने 'गोविंद' नावाच्या हरिचे स्तुती करायला सुरुवात केली.

राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्त्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ।। ३६.

राजा म्हणाला, 'मी त्या देवाला वंदन करतो, जो जगाचा मूर्तिमंत आहे, गोपालांचा स्वामी, इंद्राचा लहान भाऊ, संसाराच्या चक्रातून पार जाण्यात निष्णात, पृथ्वीला धारण करणारा, देवांमध्ये श्रेष्ठ – त्याला मी वंदन करतो.'

भवोदधौ दुःखशतोर्म्मिभीमे जरावर्त्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ।। ३६.

संसाराच्या समुद्रात, शंभर दु:खांच्या भीषण लाटांमध्ये, म्हातारपणाच्या भोवऱ्यात, काळ्या पाताळाच्या मुळाशी – तोच एकटाच शेवट आणतो आणि मला सुख देतो. तुला वंदन असो, गोपाल, अपरिमित.

व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ।। ३६.

रोग वगैरे संकटांनी ग्रस्त माणसे, ग्रहांच्या फटक्यांनी पुन्हा पुन्हा त्रस्त होत असताना, हे देवा, मी तुला वंदन करतो, युद्धात आनंद मानणाऱ्या, महात्मा जनार्दन, गोपाल, बलवान.

त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ।। ३६.

तू सर्व ज्ञानींपैकी श्रेष्ठ आहेस, देवांचा स्वामी. तुझ्यामुळे हे संपूर्ण विश्व व्यापले आहे. गोपाल, महात्मा, मी संसाराच्या भीतीने घाबरलो आहे, तेजस्वी चक्रधारी, मला वाचव.

परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ।। ३६.

तू सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, देवा, पुरुषाचा खरा स्वरूप, चंद्रासारखा तेजस्वी. अग्निसारखा तुझा मुख आणि तीव्र स्वरूप असलेला अच्युत, गोपाल, मी संसारात पडत असताना मला वाचव.

संसारचक्रक्रमणान्यनेका - न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ।। ३६.

अच्युत, तुझ्या मायेमुळे मोहात पडलेल्या जीवांना संसाराच्या चक्रात असंख्य जन्ममरणे येतात, देवांचा स्वामी. तुझ्या द्वंद्वमय मायेला कोण पार करू शकतो?

अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध - मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीरा - स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ।। ३६.

गोपाल, जे धीर लोक तुझी उपासना करतात – जो कोणत्याही गोत्राचा नाही, स्पर्शरहित, निराकार, गंधरहित, नाव नसलेला, वर्णन करता न येणारा, अजन्मा आणि श्रेष्ठ आहे – तेच मुक्ती मिळवतात, संसारबंधनातून मुक्त होतात.