वराहपुराणम्

इत्युक्त्वा तु तदा ब्रह्मा तेषां पन्थानमाकरोत् । दक्षिणायनसंज्ञं तु पितॄणां च पितामहः ।। ३४.

असे सांगून, ब्रह्मदेवाने त्यांच्यासाठी ‘दक्षिणायण’ नावाचा मार्ग ठरवला, पितरांचा पितामह म्हणून.

तूष्णीं ससर्ज भूतानि तमूचुः पितरस्ततः । वृत्तिं नो देहि भगवन् यया विन्दामहे सुखम् ।। ३४.

मग ब्रह्मदेवाने शांतपणे जीवांची निर्मिती केली; तेव्हा पितरांनी त्यांना म्हटले, ‘भगवान, आम्हाला अशी उपजीविका दे की ज्यामुळे आम्हाला सुख मिळेल.’

ब्रह्मा उवाच । अमावास्यादिनं वोऽस्तु तस्यां कुशतिलोदकैः । तर्पिता मानुषैस्तृप्तिं परां गच्छथ नान्यथा ।। ३४.

ब्रह्मदेव म्हणाले: ‘अमावस्येचा दिवस तुमचा असो; त्या दिवशी, मनुष्यांनी कुशा आणि तीळ टाकून पाणी अर्पण केल्यावर, तुम्हाला सर्वोच्च तृप्ती मिळेल—इतर वेळी नाही.’

तिला देयास्तथैतस्यामुपोष्य पितृभक्तितः । परमं तस्य संतुष्टा वरं यच्छत मा चिरम् ।। ३४.

या दिवशी पोटभर अन्न न घेता, पितरांप्रती भक्तीने उपवास करून, तिळांचे दान करावे. त्यामुळे पितर अत्यंत संतुष्ट होतात आणि लवकरच इच्छित वर देतात.

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ।। ३५.

महातपस्वी म्हणाले, ब्रह्मदेवांच्या मनातून जन्मलेला पुत्र अत्री नावाचा महर्षी होता. त्याचा मुलगा सोम होता, जो दक्षाचा जावई झाला.

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्त्तिताः । सोमपत्न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणि ।। ३५.

दक्षाच्या सत्तावीस कन्या प्रसिद्ध आहेत. त्या सगळ्या सोमाच्या पत्नी मानल्या जातात. त्यांच्यात रोहिणी ही सर्वांत श्रेष्ठ आहे.

तामेव रमते सोमो नेतरा इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ।। ३५.

आपण ऐकले आहे की सोम फक्त रोहिणीमध्येच रमतो, इतरांमध्ये नाही. मग इतर सर्व पत्नी एकत्र येऊन, सोमाने समान वागणूक दिली नाही म्हणून दक्षाकडे तक्रार केली.

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरोत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तर्हितो भव ।। ३५.

दक्षानेही वारंवार सोमाकडे जाऊन समतेने वागण्यास सांगितले, पण सोमाने तसे केले नाही. मग दक्षाने त्याला 'लपून जा' असे शाप दिले.

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ।। ३५.

दक्षाने शाप दिल्यावर सोम आपले शरीर सोडायला निघाला. तेव्हा सोम म्हणाला, 'जसे तू मला शाप दिलास, तसेच तुझ्याबाबतीतही होईल. अनेक संतती झाल्यावर, हे सनातन ब्रह्मदेह तूही सोडशील.'

एवमुक्त्वा क्षयं सोम अगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ।। ३५.

अशा प्रकारे दक्षाच्या शापामुळे सोम क्षीण झाला. सोम नाहीसा झाल्यावर देव, माणसे, जनावरे आणि वनस्पती सगळेच नष्ट होऊ लागले.

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ।। ३५.

त्यावेळी सर्व सजीव क्षीण झाले, विशेषतः औषधी वनस्पती. वनस्पती सुकू लागल्याने देवांना फार त्रास झाला.

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ।। ३५.

आजारी पडलेल्यांनी सांगितले की, सोम वनस्पतींच्या मुळांमध्ये आहे. त्यांना मोठी चिंता वाटू लागली आणि त्यांनी विष्णूच्या आश्रयाला धाव घेतली.

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ।। ३५.

भगवान सर्वांना म्हणाले, 'माझ्याकडून काय करावे?' ते म्हणाले, 'देवा, दक्षाच्या शापामुळे सोम नष्ट झाला आहे.'

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ।। ३५.

मग देव म्हणाले, 'कळशासारख्या समुद्राचे मंथन करा. सर्व देवांनी सर्वत्रून औषधी वनस्पती पटकन आणि नीट टाकाव्यात.'

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ।। ३५.

असे सांगून, हरिने स्वतः रुद्राचा ध्यान केला. त्याने ब्रह्मा आणि मंथनासाठी वासुकी यांचाही ध्यान केला.

ते सर्वे तत्र सहिता ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ।। ३५.

सर्वजण एकत्र येऊन वरुणाच्या निवासाचे मंथन करू लागले. त्या मंथनातून पुन्हा सोमाचा जन्म झाला, हे राजन.

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्त्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ।। ३५.

जो या देहात 'क्षेत्रज्ञ' म्हणून ओळखला जातो, तोच श्रेष्ठ पुरुष सोम आहे. देहधारकांचा प्राण म्हणून त्याला ओळखावे. परमेश्वराच्या इच्छेने त्याने वेगळी, सौम्य मूर्ती धारण केली.

तमेव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ।। ३५.

माणसे, सोळा देवता, झाडे आणि औषधी वनस्पती सगळे त्याच्याच आधारावर जगतात.

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ।। ३५.

मग रुद्राने सोमाला पूर्णपणे आपल्या डोक्यावर धारण केले. तेव्हापासून पाणी त्याचेच स्वरूप झाले आणि तो विश्वरूप म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ।। ३५.

ब्रह्मदेव प्रसन्न होऊन त्याला पौर्णिमेचा दिवस दिला. त्या दिवशी उपवास करावा आणि त्याची योग्य प्रकारे पूजा करावी, हे राजन.

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ।। ३५.

त्या दिवशी ज्वारीचे अन्न घ्यावे. सोम ज्ञान, सौंदर्य, आरोग्य, तसेच धन आणि धान्य विपुल प्रमाणात देतो, हे राजेंद्र.

महातपा उवाच । आदित्रेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्त्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ।। ३६.

महातपस्वी म्हणाला, 'राजा, कृतयुग आणि त्रेतायुगात जे रत्नासारखे प्रसिद्ध राजे होऊन गेले, आणि ज्यांच्या कुळात तू जन्माला आलास, ते सर्व मी तुला सांगतो.'

योऽसौ सुप्रभनामासीत् स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापालेति शोभनः ।। ३६.

राजा, कृतयुगात 'सुप्रभ' नावाने प्रसिद्ध असलेला तूच होतास. त्या वेळी तुझे नाव 'प्रजापाळ' होते आणि तू फार उज्ज्वल कीर्ती मिळवली होतीस.

शेषास्त्रेतायुगे राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शन्तेति प्रकीर्तितः ।। ३६.

राजा, उरलेले राजे त्रेतायुगात मोठ्या सामर्थ्याचे होतील. त्या रत्नासारख्या राजांमध्ये तेजस्वी असा 'शांती' म्हणून ओळखला जाईल.

सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ।। ३६.

'सुरश्मी' राजा होईल आणि 'शशकर्ण' हा मोठ्या बळाचा असेल. 'शुभदर्शन' नावाचा पांचाळ कुळातील राजपुत्र नराधिप होईल.

सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ।। ३६.

'सुशांती' हा अंग वंशात जन्मेल, आणि 'सुंदर' ह्यालाही 'अंग' असे म्हणतील. 'सुंद', 'मुचुकुंद', 'सुद्युम्न' आणि 'तुर' हेही जन्मले.

सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ।। ३६.

'सुमनस' हा 'सोमदत्त' झाला, आणि शुभ असा 'संवरण' जन्मला. 'सुशील' हा 'वसुदान' झाला, 'सुखद' हा 'सुपती' झाला.

शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगे नृप ।। ३६.

'शंभू' सेनापती झाला, 'सुकांत' याला 'दशरथ' म्हणून ओळखले गेले. 'सोम' हा 'जनक' राजा झाला. हे सर्व त्रेतायुगातील राजे होते, राजा.

सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ।। ३६.

हे सर्व पृथ्वीचे अधिपती, राजा, पृथ्वीवर राज्य करून आणि विविध यज्ञ करून, नक्कीच स्वर्गात जातील.