वराहपुराणम्

धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ।। ४.

धरणी म्हणाली: नारदाने असं सांगितल्यावर राजा प्रियव्रताने काय केलं? परमेश्वरा, कृपेनं मला सांग.

श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ।। ४.

श्रीवराह म्हणाले: प्रियव्रताने तुला सात भागांत विभागून आपल्या मुलांना दिलं आणि नारदाच्या वचनांनी आश्चर्यचकित होऊन तप केला.

नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयंभुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ।। ४.

नारायणस्वरूप ब्रह्म जपून, स्वयंभुव मनःपूर्वक संतुष्ट झाला आणि त्याने सर्वोच्च मुक्ती मिळवली.

श्रृणु चान्यद् वरारोहे यद् वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ।। ४.

अगं सुंदरिणी, अजून एक गोष्ट ऐक, जी प्राचीन काळी परमेच्छा असलेल्या राजाच्या उपासनेसाठी घडली होती.

आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ।। ४.

एक अत्यंत धर्मनिष्ठ राजा होता, त्याचं नाव अश्वशिरा. त्याने अश्वमेध यज्ञ केला आणि भरपूर दान दिलं.

स्नातश्चावभृथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ।। ४.

यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर राजा स्नान करून, ब्राह्मणांच्या वेढ्यात बसला होता. तेव्हा योगीश्रेष्ठ कपिल आणि योगिराज जैगीषव्य हे दोघे तिथे आले.

ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रियाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ।। ४.

ते येताच, तो राजसत्ताधीश आनंदाने पटकन उठून, त्यांचं स्वागत करण्याच्या सर्व रीती पार पाडल्या.

तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ।। ४.

राजाने पाहिलं की दोघेही सन्मानाने आसनावर बसले आहेत. मग तो बलाढ्य राजा, स्वतःहून आलेल्या, तीक्ष्णबुद्धी आणि योगविद्येत पारंगत असलेल्या त्या दोघांना विचारू लागला.

भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ।। ४.

माझ्या मनात एक शंका आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तुम्हा दोघांना मी विचारतो—परम नारायण, हरि यांची उपासना कशी करावी?

विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतौ नृप ।। ४.

ते ब्राह्मण म्हणाले: राजन, ज्याला तू नारायण गुरु म्हणतोस, आम्ही दोघेच ते नारायण आहोत, तुझ्यासमोर प्रत्यक्ष आलो आहोत.

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ।। ४.

अश्वशिरा म्हणाला: तुम्ही दोघे तपाने पावन झालेले, पापरहित ब्राह्मण आहात. मग स्वतःला नारायण कसं म्हणता? हे वचन मला समजत नाही.

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ।। ४.

शंख, चक्र, गदा हातात असलेला, पिवळ्या वस्त्रातला, गरुडावर विराजमान असलेला जनार्दन—असा परमेश्वर या पृथ्वीवर दुसरा कोण आहे?

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संशितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ।। ४.

राजाच्या या शब्दांवर, व्रतस्थ ते दोघे ब्राह्मण हसले आणि म्हणाले, 'राजन, विष्णूला पाहा.'

एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ।। ४.

असं बोलून कपिल स्वतःच विष्णू झाला आणि जैगीषव्य त्या क्षणी गरुड झाला.

ततो हाहाकृतं त्वासीत् तत्क्षणाद् राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ।। ४.

तेव्हा त्या राजसभेत सर्वत्र आश्चर्याचे उद्गार उमटले, कारण सर्वांनी गरुडावर बसलेल्या सनातन नारायण देवाचं दर्शन घेतलं.

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शाम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ।। ४.

तो कीर्तीमान राजा, हात जोडून नम्रपणे म्हणाला, 'शांत व्हा, हे ब्राह्मणहो; हा विष्णू तसा नाही.'

यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ।। ४.

ज्याच्या नाभीच्या कमळातून ब्रह्मा उत्पन्न झाला, आणि ब्रह्मामधून रुद्र; तोच विष्णू हा परमेश्वर आहे.

इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुंगवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ।। ४.

राजाचे हे शब्द ऐकून, त्या दोन श्रेष्ठ ऋषींनी विशेष योगमाया दाखवली.

कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ।। ४.

कपिल पद्मनाभ झाला, जैगीषव्य प्रजापती झाला; कमळावर बसलेला तो तेजस्वी दिसला आणि त्याच्या मांडीवर एक लहान मुलगा प्रकट झाला.

ददर्श राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिम् । नेत्थं भवति विश्वेशो मायैषा योगिनां सदा । सर्वव्यापी हरिः श्रीमानिति राजा जगाद ह ।। ४.

राजाने लाल डोळ्यांचा, काळाच्या ज्वाळेसारखा तेजस्वी असा एक पाहिला. योग्यांच्या मायेमुळे विश्वाचा स्वामी असा प्रकटतो, हे नेहमीच असंच आहे, सर्वव्यापी, श्रीमंत हरि असाच आहे, असं राजाने सांगितलं.

ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः ।। ४.

मग राजाच्या या भाषणाच्या शेवटी, त्या सभेत माशा, उवा, जोंधळे, मधमाशा, पक्षी आणि साप प्रकट झाले.

अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि ।। ४.

घोडे, गायी, हत्ती, सिंह, वाघ, कोल्हे, हरिणे आणि इतर अनेक जनावरे, तसेच घरगुती व जंगलातील किडे—हे सर्व जीवांचे रूप धारण करून, लाखो संख्येने राजवाड्यात दिसत होते.

तं दृष्ट्वा भूतसंघातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः ।। ४.

तो जीवांचा मेळा पाहून राजा आश्चर्यचकित झाला. हे काय आहे, असे विचार करत असताना, जयगीषव्य आणि बुद्धिमान कपिल यांच्या महानतेची त्याला जाणीव झाली.

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजाऽश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ ।। ४.

त्या वेळी अश्वशिरा राजा दोन्ही हात जोडून भक्तीभावाने त्या दोन श्रेष्ठ ऋषींना विचारू लागला, "हे द्विजश्रेष्ठ, हे काय आहे?"

द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनेदं दर्शितं तव ।। ४.

ते दोन्ही ब्राह्मण म्हणाले, "राजा, तू आम्हाला विचारलेस की येथे विष्णूची कशी पूजा करावी आणि त्याला कसे प्राप्त करावे. म्हणूनच हे तुला दाखवले आहे, महाराज."

सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् ।। ४.

राजा, हे सर्वग्याचे गुण तुला दाखवले आहेत. तो नारायण देव सर्वज्ञ आहे आणि इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करतो.

सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते ।। ४.

तो सौम्य स्वभावाचा देव कुठेतरी वास करतो आणि मनुष्यांना त्याची पूजा केल्याने तो मिळतो, असे सांगितले जाते. त्याची वचने अर्थपूर्ण आहेत.

किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः ।। ४.

पण परमात्मा, जो जगाचा स्वामी आहे, तो सर्व शरीरांत वास करतो. भक्तीने तो आपल्या देहातच दिसतो, कारण तो एका ठिकाणी मर्यादित नाही.

अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर ।। ४.

म्हणूनच, परमात्म्याचे हे रूप तुला दाखवले आहे, राजाधिराज, जेणेकरून तुझी श्रद्धा दृढ व्हावी. अशा प्रकारे सर्वत्र असलेला विष्णू तुझ्या देहातही आहे, जनांचा स्वामी.