वराहपुराणम्

एकाग्रमनसा सर्वास्तन्मात्रा मनसा बहिः । कृत्वा परमकं ब्रह्म ध्यायन् सर्गेप्सुरुच्चकैः ।। ३४.

त्यांनी मन एकाग्र करून सर्व सूक्ष्म तत्त्वे मनाबाहेर ठेवली आणि सृष्टीची इच्छा धरून, मोठ्या प्रयत्नाने परम ब्रह्माचा ध्यान केला.

तस्यात्मनि तदा योगं गतस्य परमेष्ठिनः । तन्मात्रा निर्ययुर्देहाद् धूमवर्णाकृतित्विषः ।। ३४.

तेव्हा, परमेश्वराने स्वतःमध्ये योग साधला असता, त्यांच्या शरीरातून धुरासारखा रंग आणि आकार असलेली सूक्ष्म तत्त्वे बाहेर आली.

पिबाम इति भाषन्तः सुरान् सोम इति स्म ह । ऊर्ध्वं जिगमिषन्तो वै वियत्संस्थास्तपस्विनः ।। ३४.

‘आपण पिऊ या’ असे म्हणत, आणि देवांना ‘सोम’ म्हणत, वर जाण्याची इच्छा ठेवून, ते आकाशात तप करत राहिले.

तान् दृष्ट्वा सहसा ब्रह्मा तिर्यक्संस्थान उन्मुखान् । भवन्तः पितरः सन्तु सर्वेषां गृहमेधिनाम् ।। ३४.

ते अचानक असे पाहून, ब्रह्मदेव म्हणाले, ‘तुम्ही जे वरती तोंड करून आडवे आहात, ते सर्व गृहस्थांचे पितर व्हा.’

ऊर्ध्ववक्त्रास्तु ये तत्र ते नान्दीमुखसंज्ञिताः । वृद्धिश्राद्धेषु सतत पूज्या श्रुतिविधानतः ।। ३४.

त्यांच्यात जे वरती तोंड करून होते, त्यांना ‘नांदीमुख’ पितर म्हणतात; त्यांची नेहमी वृद्धीश्राद्धात, शास्त्रानुसार पूजा करावी.

अग्निं पुरस्कृतो यैस्तु ते द्विजा अग्निहोत्रिणः । नित्यैर्नैमित्तिकैः काम्यैः पार्वणैस्तर्पयन्तु तान् ।। ३४.

जे द्विज अग्नीची सेवा करतात, त्यांनी नित्य, नैमित्तिक, काम्य आणि पक्षश्राद्ध या सर्व विधींनी त्यांना तृप्त करावे.

बहिःप्रवरणा ये च क्षत्रियास्तर्पयन्तु तान् । आज्यं पिबन्ति ये चात्र तानर्चयन्तु विशः सदा ।। ३४.

जे क्षत्रिय बाहेर वस्त्र घालतात त्यांनी त्यांना तृप्त करावे; आणि जे येथे तूप पितात, त्यांची लोकांनी नेहमी पूजा करावी.

ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञाताः शूद्राः स्वपितृनामतः । तानेवार्चयतां सम्यग्विधिमन्त्रबहिष्कृताः ।। ३४.

ब्राह्मणांनी परवानगी दिल्यावर, शूद्रांनीही आपल्या पितरांची योग्य रीतीने पूजा करावी, पण मंत्र आणि विधी वगळून.

अनाहिताग्नयो ये च ब्रह्मक्षत्रविशो नराः । स्वकालिनस्तेऽर्चयन्तु लोकाग्निपुरतः सदा ।। ३४.

जे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य अग्नी ठेवत नाहीत, त्यांनी आपल्या योग्य वेळी, घरच्या अग्नीसमोर पितरांची नेहमी पूजा करावी.

इत्येवं पूजिता यूयमिष्टान् कामान् प्रयच्छत । आयुः कीर्तिं धनं पुत्रान् विद्यामभिजनं स्मृतिम् ।। ३४.

अशा प्रकारे, जेव्हा तुमची पूजा केली जाते, तेव्हा तुम्ही आयुष्य, कीर्ती, धन, पुत्र, विद्या, चांगला वंश आणि स्मरणशक्ती अशी हवी ती फळे देता.

इत्युक्त्वा तु तदा ब्रह्मा तेषां पन्थानमाकरोत् । दक्षिणायनसंज्ञं तु पितॄणां च पितामहः ।। ३४.

असे सांगून, ब्रह्मदेवाने त्यांच्यासाठी ‘दक्षिणायण’ नावाचा मार्ग ठरवला, पितरांचा पितामह म्हणून.

तूष्णीं ससर्ज भूतानि तमूचुः पितरस्ततः । वृत्तिं नो देहि भगवन् यया विन्दामहे सुखम् ।। ३४.

मग ब्रह्मदेवाने शांतपणे जीवांची निर्मिती केली; तेव्हा पितरांनी त्यांना म्हटले, ‘भगवान, आम्हाला अशी उपजीविका दे की ज्यामुळे आम्हाला सुख मिळेल.’

ब्रह्मा उवाच । अमावास्यादिनं वोऽस्तु तस्यां कुशतिलोदकैः । तर्पिता मानुषैस्तृप्तिं परां गच्छथ नान्यथा ।। ३४.

ब्रह्मदेव म्हणाले: ‘अमावस्येचा दिवस तुमचा असो; त्या दिवशी, मनुष्यांनी कुशा आणि तीळ टाकून पाणी अर्पण केल्यावर, तुम्हाला सर्वोच्च तृप्ती मिळेल—इतर वेळी नाही.’

तिला देयास्तथैतस्यामुपोष्य पितृभक्तितः । परमं तस्य संतुष्टा वरं यच्छत मा चिरम् ।। ३४.

या दिवशी पोटभर अन्न न घेता, पितरांप्रती भक्तीने उपवास करून, तिळांचे दान करावे. त्यामुळे पितर अत्यंत संतुष्ट होतात आणि लवकरच इच्छित वर देतात.

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ।। ३५.

महातपस्वी म्हणाले, ब्रह्मदेवांच्या मनातून जन्मलेला पुत्र अत्री नावाचा महर्षी होता. त्याचा मुलगा सोम होता, जो दक्षाचा जावई झाला.

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्त्तिताः । सोमपत्न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणि ।। ३५.

दक्षाच्या सत्तावीस कन्या प्रसिद्ध आहेत. त्या सगळ्या सोमाच्या पत्नी मानल्या जातात. त्यांच्यात रोहिणी ही सर्वांत श्रेष्ठ आहे.

तामेव रमते सोमो नेतरा इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ।। ३५.

आपण ऐकले आहे की सोम फक्त रोहिणीमध्येच रमतो, इतरांमध्ये नाही. मग इतर सर्व पत्नी एकत्र येऊन, सोमाने समान वागणूक दिली नाही म्हणून दक्षाकडे तक्रार केली.

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरोत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तर्हितो भव ।। ३५.

दक्षानेही वारंवार सोमाकडे जाऊन समतेने वागण्यास सांगितले, पण सोमाने तसे केले नाही. मग दक्षाने त्याला 'लपून जा' असे शाप दिले.

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ।। ३५.

दक्षाने शाप दिल्यावर सोम आपले शरीर सोडायला निघाला. तेव्हा सोम म्हणाला, 'जसे तू मला शाप दिलास, तसेच तुझ्याबाबतीतही होईल. अनेक संतती झाल्यावर, हे सनातन ब्रह्मदेह तूही सोडशील.'

एवमुक्त्वा क्षयं सोम अगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ।। ३५.

अशा प्रकारे दक्षाच्या शापामुळे सोम क्षीण झाला. सोम नाहीसा झाल्यावर देव, माणसे, जनावरे आणि वनस्पती सगळेच नष्ट होऊ लागले.

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ।। ३५.

त्यावेळी सर्व सजीव क्षीण झाले, विशेषतः औषधी वनस्पती. वनस्पती सुकू लागल्याने देवांना फार त्रास झाला.

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ।। ३५.

आजारी पडलेल्यांनी सांगितले की, सोम वनस्पतींच्या मुळांमध्ये आहे. त्यांना मोठी चिंता वाटू लागली आणि त्यांनी विष्णूच्या आश्रयाला धाव घेतली.

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ।। ३५.

भगवान सर्वांना म्हणाले, 'माझ्याकडून काय करावे?' ते म्हणाले, 'देवा, दक्षाच्या शापामुळे सोम नष्ट झाला आहे.'

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ।। ३५.

मग देव म्हणाले, 'कळशासारख्या समुद्राचे मंथन करा. सर्व देवांनी सर्वत्रून औषधी वनस्पती पटकन आणि नीट टाकाव्यात.'

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ।। ३५.

असे सांगून, हरिने स्वतः रुद्राचा ध्यान केला. त्याने ब्रह्मा आणि मंथनासाठी वासुकी यांचाही ध्यान केला.

ते सर्वे तत्र सहिता ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ।। ३५.

सर्वजण एकत्र येऊन वरुणाच्या निवासाचे मंथन करू लागले. त्या मंथनातून पुन्हा सोमाचा जन्म झाला, हे राजन.

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्त्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ।। ३५.

जो या देहात 'क्षेत्रज्ञ' म्हणून ओळखला जातो, तोच श्रेष्ठ पुरुष सोम आहे. देहधारकांचा प्राण म्हणून त्याला ओळखावे. परमेश्वराच्या इच्छेने त्याने वेगळी, सौम्य मूर्ती धारण केली.

तमेव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ।। ३५.

माणसे, सोळा देवता, झाडे आणि औषधी वनस्पती सगळे त्याच्याच आधारावर जगतात.

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ।। ३५.

मग रुद्राने सोमाला पूर्णपणे आपल्या डोक्यावर धारण केले. तेव्हापासून पाणी त्याचेच स्वरूप झाले आणि तो विश्वरूप म्हणून ओळखला जाऊ लागला.