वराहपुराणम्

विश्वेश्वराय देवाय शिवशंभुभवाय च । कपर्दिने करालाय महादेवाय ते नमः ।। ३३.

विश्वाचा ईश्वर, देव, शिव, शंभू, भव, जटाधारी, भयंकर, महादेव तुला नमस्कार.

एवं देवैः स्तुतः शंभुरुग्रधन्वा सनातनः । उवाच देवदेवोऽहं यत्करोमि तदुच्यताम् ।। ३३.

अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केल्यावर, शंभू, उग्र धनुष्यधारी, सनातन, म्हणाला, 'देवांनो, मी देवांचा देव आहे. मला काय करावं ते सांगा.'

देवा ऊचुः । वेदशास्त्राणि विज्ञानं देहि नो भव माचिरम् । यज्ञं सरहस्यं नो यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो ।। ३३.

देव म्हणाले, 'भवा, आम्हाला वेद, शास्त्र आणि ज्ञान लवकर दे. जर तू आमच्यावर प्रसन्न असशील तर यज्ञाचं रहस्यही आम्हाला सांग.'

महादेव उवाच । भवन्तः पशवः सर्वे भवन्तु सहिता इति । अहं पतिर्वो भवतां ततो मोक्षमवाप्स्यथ । तथेति देवास्तं प्राहुस्ततः पशुपतिर्भवत् ।। ३३.

महादेव म्हणाले, 'तुम्ही सर्वजण माझे पशू व्हा, मी तुमचा स्वामी होईन, त्यामुळे तुम्हाला मुक्ती मिळेल.' देवांनी 'तसं असो' असं म्हटलं आणि तो पशुपती झाला.

ब्रह्मा पशुपतिं प्राह प्रसन्नेनान्तरात्मना । चतुर्द्दशी ते देवेश तिथिरस्तु न संशयः ।। ३३.

ब्रह्मदेवाने अंतर्यामी आनंदाने पशुपतीला म्हटलं, 'देवाधिदेव, चतुर्दशी तिथी तुझीच असो, यात शंका नाही.'

तस्यां तिथौ भवन्तं ये यजन्ते श्रद्धयान्विताः । उपोष्य पश्चाद्भुञ्जीयाद्गोधूमान्नेन वै द्विजान् ३३.

त्या तिथीला, जे लोक श्रद्धेने तुमची पूजा करतात, त्यांनी उपवास करून नंतर गव्हाच्या अन्नाने ब्राह्मणांसोबत भोजन करावे.

एवमक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना । दन्तान् नेत्रे फले प्रादाद्भगपूष्णोः क्रतोरपि । परिज्ञानं च सकलं स प्रादाच्च सुरेष्वपि ।। ३३.

त्यावेळी उपवास करणाऱ्या रुद्राला, अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने भग आणि पूषण यांच्या यज्ञातील दात, डोळे आणि फळ दिले, तसेच देवांमध्ये संपूर्ण ज्ञानही दिले.

एवं रुद्रस्य संभूतिः संभूता ब्रह्मणः पुरा । अनेनैव प्रयोगेन देवानां पतिरुच्यते ।। ३३.

अशा प्रकारे रुद्राची उत्पत्ती पूर्वी ब्रह्मामधून झाली; या विधीमुळेच त्याला देवांचा स्वामी म्हणतात.

यश्चैनं श्रृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकमवाप्नुयात् ।। ३३.

जो मनुष्य रोज सकाळी उठून हे ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि रुद्रलोक प्राप्त करतो.

महातपा उवाच । पितॄणां संभवं राजन् कथ्यमानं निबोध मे । पूर्वं प्रजापतिर्ब्रह्मा सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।। ३४.

महातपस्वी म्हणाले: राजन, आता मी पितरांचा जन्म कसा झाला ते सांगतो, नीट ऐक. पूर्वी प्रजापती ब्रह्मदेव विविध प्रजांची निर्मिती करायची इच्छा धरून—

एकाग्रमनसा सर्वास्तन्मात्रा मनसा बहिः । कृत्वा परमकं ब्रह्म ध्यायन् सर्गेप्सुरुच्चकैः ।। ३४.

त्यांनी मन एकाग्र करून सर्व सूक्ष्म तत्त्वे मनाबाहेर ठेवली आणि सृष्टीची इच्छा धरून, मोठ्या प्रयत्नाने परम ब्रह्माचा ध्यान केला.

तस्यात्मनि तदा योगं गतस्य परमेष्ठिनः । तन्मात्रा निर्ययुर्देहाद् धूमवर्णाकृतित्विषः ।। ३४.

तेव्हा, परमेश्वराने स्वतःमध्ये योग साधला असता, त्यांच्या शरीरातून धुरासारखा रंग आणि आकार असलेली सूक्ष्म तत्त्वे बाहेर आली.

पिबाम इति भाषन्तः सुरान् सोम इति स्म ह । ऊर्ध्वं जिगमिषन्तो वै वियत्संस्थास्तपस्विनः ।। ३४.

‘आपण पिऊ या’ असे म्हणत, आणि देवांना ‘सोम’ म्हणत, वर जाण्याची इच्छा ठेवून, ते आकाशात तप करत राहिले.

तान् दृष्ट्वा सहसा ब्रह्मा तिर्यक्संस्थान उन्मुखान् । भवन्तः पितरः सन्तु सर्वेषां गृहमेधिनाम् ।। ३४.

ते अचानक असे पाहून, ब्रह्मदेव म्हणाले, ‘तुम्ही जे वरती तोंड करून आडवे आहात, ते सर्व गृहस्थांचे पितर व्हा.’

ऊर्ध्ववक्त्रास्तु ये तत्र ते नान्दीमुखसंज्ञिताः । वृद्धिश्राद्धेषु सतत पूज्या श्रुतिविधानतः ।। ३४.

त्यांच्यात जे वरती तोंड करून होते, त्यांना ‘नांदीमुख’ पितर म्हणतात; त्यांची नेहमी वृद्धीश्राद्धात, शास्त्रानुसार पूजा करावी.

अग्निं पुरस्कृतो यैस्तु ते द्विजा अग्निहोत्रिणः । नित्यैर्नैमित्तिकैः काम्यैः पार्वणैस्तर्पयन्तु तान् ।। ३४.

जे द्विज अग्नीची सेवा करतात, त्यांनी नित्य, नैमित्तिक, काम्य आणि पक्षश्राद्ध या सर्व विधींनी त्यांना तृप्त करावे.

बहिःप्रवरणा ये च क्षत्रियास्तर्पयन्तु तान् । आज्यं पिबन्ति ये चात्र तानर्चयन्तु विशः सदा ।। ३४.

जे क्षत्रिय बाहेर वस्त्र घालतात त्यांनी त्यांना तृप्त करावे; आणि जे येथे तूप पितात, त्यांची लोकांनी नेहमी पूजा करावी.

ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञाताः शूद्राः स्वपितृनामतः । तानेवार्चयतां सम्यग्विधिमन्त्रबहिष्कृताः ।। ३४.

ब्राह्मणांनी परवानगी दिल्यावर, शूद्रांनीही आपल्या पितरांची योग्य रीतीने पूजा करावी, पण मंत्र आणि विधी वगळून.

अनाहिताग्नयो ये च ब्रह्मक्षत्रविशो नराः । स्वकालिनस्तेऽर्चयन्तु लोकाग्निपुरतः सदा ।। ३४.

जे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य अग्नी ठेवत नाहीत, त्यांनी आपल्या योग्य वेळी, घरच्या अग्नीसमोर पितरांची नेहमी पूजा करावी.

इत्येवं पूजिता यूयमिष्टान् कामान् प्रयच्छत । आयुः कीर्तिं धनं पुत्रान् विद्यामभिजनं स्मृतिम् ।। ३४.

अशा प्रकारे, जेव्हा तुमची पूजा केली जाते, तेव्हा तुम्ही आयुष्य, कीर्ती, धन, पुत्र, विद्या, चांगला वंश आणि स्मरणशक्ती अशी हवी ती फळे देता.

इत्युक्त्वा तु तदा ब्रह्मा तेषां पन्थानमाकरोत् । दक्षिणायनसंज्ञं तु पितॄणां च पितामहः ।। ३४.

असे सांगून, ब्रह्मदेवाने त्यांच्यासाठी ‘दक्षिणायण’ नावाचा मार्ग ठरवला, पितरांचा पितामह म्हणून.

तूष्णीं ससर्ज भूतानि तमूचुः पितरस्ततः । वृत्तिं नो देहि भगवन् यया विन्दामहे सुखम् ।। ३४.

मग ब्रह्मदेवाने शांतपणे जीवांची निर्मिती केली; तेव्हा पितरांनी त्यांना म्हटले, ‘भगवान, आम्हाला अशी उपजीविका दे की ज्यामुळे आम्हाला सुख मिळेल.’

ब्रह्मा उवाच । अमावास्यादिनं वोऽस्तु तस्यां कुशतिलोदकैः । तर्पिता मानुषैस्तृप्तिं परां गच्छथ नान्यथा ।। ३४.

ब्रह्मदेव म्हणाले: ‘अमावस्येचा दिवस तुमचा असो; त्या दिवशी, मनुष्यांनी कुशा आणि तीळ टाकून पाणी अर्पण केल्यावर, तुम्हाला सर्वोच्च तृप्ती मिळेल—इतर वेळी नाही.’

तिला देयास्तथैतस्यामुपोष्य पितृभक्तितः । परमं तस्य संतुष्टा वरं यच्छत मा चिरम् ।। ३४.

या दिवशी पोटभर अन्न न घेता, पितरांप्रती भक्तीने उपवास करून, तिळांचे दान करावे. त्यामुळे पितर अत्यंत संतुष्ट होतात आणि लवकरच इच्छित वर देतात.

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ।। ३५.

महातपस्वी म्हणाले, ब्रह्मदेवांच्या मनातून जन्मलेला पुत्र अत्री नावाचा महर्षी होता. त्याचा मुलगा सोम होता, जो दक्षाचा जावई झाला.

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्त्तिताः । सोमपत्न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणि ।। ३५.

दक्षाच्या सत्तावीस कन्या प्रसिद्ध आहेत. त्या सगळ्या सोमाच्या पत्नी मानल्या जातात. त्यांच्यात रोहिणी ही सर्वांत श्रेष्ठ आहे.

तामेव रमते सोमो नेतरा इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ।। ३५.

आपण ऐकले आहे की सोम फक्त रोहिणीमध्येच रमतो, इतरांमध्ये नाही. मग इतर सर्व पत्नी एकत्र येऊन, सोमाने समान वागणूक दिली नाही म्हणून दक्षाकडे तक्रार केली.

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरोत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तर्हितो भव ।। ३५.

दक्षानेही वारंवार सोमाकडे जाऊन समतेने वागण्यास सांगितले, पण सोमाने तसे केले नाही. मग दक्षाने त्याला 'लपून जा' असे शाप दिले.

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ।। ३५.

दक्षाने शाप दिल्यावर सोम आपले शरीर सोडायला निघाला. तेव्हा सोम म्हणाला, 'जसे तू मला शाप दिलास, तसेच तुझ्याबाबतीतही होईल. अनेक संतती झाल्यावर, हे सनातन ब्रह्मदेह तूही सोडशील.'