वराहपुराणम्

रुदन्नुक्तो ब्रह्मणा मा रुद त्वं रुद्रस्ततोऽसावभवत् पुराणः । नयस्व सृष्टिं विततस्वरूपां भवान् समर्थोऽसि महानुभाव ।। ३३.

रडताना ब्रह्मा म्हणाले, 'तू रडू नकोस, तू रुद्र आहेस.' त्यामुळे ते प्राचीन झाले. 'सृष्टीचे विस्तार कर, तू समर्थ आणि महान आहेस.'

इत्युक्तमात्रः सलिले ममज्जमग्ने ससर्जात्मभवाय दक्षः । कस्थे तदा देववरे वितेनुः सृष्टिं तु ते मानसा ब्रह्मजाताः ।। ३३.

हे ऐकताच ते पाण्यात बुडाले. त्यानंतर स्वतःपासून उत्पन्न झालेल्या दक्षाने सृष्टी केली. त्या वेळी ब्रह्माच्या मनातून उत्पन्न झालेले श्रेष्ठ देवतांनी लाकडातून सृष्टी वाढवली.

तस्यां ततायां तु सुराधिपे तु पैतामहं यज्ञवरं प्रकामम् । मग्नः पुरा यत्सलिले स रुद्रः उत्सृज्य विश्वं तु सुरान् सिसृक्षुः ।। ३३.

त्या विस्तारलेल्या सृष्टीत, हे देवाधिदेव, प्रपितामहांचा श्रेष्ठ यज्ञ झाला. पूर्वी रुद्र पाण्यात बुडून, विश्व सोडून, देवांची सृष्टी करायची इच्छा धरली.

सुस्त्राव यज्ञं सुरसिद्धयक्षानुपागतान् क्रोधवशं जगाम । मन्युं प्रदीप्तं परिभाव्य केन सृष्टं जगन्मां व्यतिरिच्य मोहात् ।। ३३.

त्यांनी यज्ञ केला; देव, सिद्ध, यक्ष आले, पण रुद्र संतापाच्या वश झाले. आपल्या प्रज्वलित क्रोधाचा विचार करून, 'कोणाच्या मोहामुळे माझ्यापेक्षा जास्त सृष्टी झाली?' असं त्यांनी मनात ठरवलं.

हा हेति चोक्ते ज्वलनार्चिषस्तु तत्राभवन् क्षुद्रपिशाचसङ्घा वेतालभूतानि च योगिसङ्घाः ।। ३३.

'हा! हे!' असे ते ओरडताच ज्वाळा प्रकट झाल्या आणि त्यातून लहान पिशाच्च, वेताळ, भूत आणि योग्यांचे समूह निर्माण झाले.

घनं यदा तैर्विततं वियच्च भूमिश्च सर्वाश्च दिशश्च लोकाः । तदा स सर्वज्ञतया चकार धनुश्चतुर्विंशतिहस्तमात्रम् ।। ३३.

तेव्हा आकाश, पृथ्वी, सर्व दिशा आणि लोक त्यांच्यांनी भरून गेले. मग सर्वज्ञतेने रुद्रांनी चोवीस हात लांबीचा धनुष्य तयार केला.

गुणं त्रिवृत्तं च चकार रोषादादत्त दिव्ये च धनुर्गुणं च । ततश्च पूष्णो दशनानविध्यद् भगस्य नेत्रे वृषणौ क्रतोश्च ।। ३३.

रागाने त्यांनी त्रिकडी प्रत्यंचा केली, दिव्य धनुष्य आणि प्रत्यंचा घेतली. मग त्यांनी पूष्णाचे दात, भगाचे डोळे आणि क्रतूचे वृषण फोडले.

स विद्धबीजो व्यपयात्क्रतुश्च मार्गं वायुर्धारधन् यज्ञवाटात् । देवाश्च सर्वे पशुपतिमुपेयुर्जग्मुश्च सर्वे प्रणतिं भवस्य ।। ३३.

त्या यज्ञकर्त्याचा वीर्य जखमी झाल्यामुळे तो वाऱ्यासारखा प्राणाचा प्रवाह घेऊन यज्ञवाटीवरून निघून गेला. सर्व देवांनी पशुपतीकडे जाऊन भवाला वंदन केले.

आगम्य तत्रैव पितामहस्तु भवं प्रतीतः संपरिष्वज्य देवान् । भक्त्योपेतान् वीक्षयद् देवदेवान् विज्ञानमन्तः कुरु वीरबाहो ।। ३३.

तेव्हा ब्रह्मदेव तिथे येऊन, आनंदाने भवाला आणि भक्तिभावाने भरलेल्या देवांना मिठी मारली आणि देवांचा देव असलेल्या त्याच्याकडे पाहून म्हणाला, 'वीरबाहू, आतलं ज्ञान समजून घे.'

रुद्र उवाच । सृष्टः पूर्वं भवताऽहं न चेमे कस्मान्न भागं परिकल्पयन्ति । यज्ञोद्भवं तेन रुषा मयेमे हृतज्ञाना विकृता देवदेव ।। ३३.

रुद्र म्हणाला, 'माझं निर्माण तुझ्याचकडून आधी झालं, तरी या यज्ञांत मला भाग का दिला जात नाही? म्हणूनच, हे देवाधिदेव, या यज्ञातून जन्मलेल्या देवांना रागाने अज्ञान आलं आहे आणि ते विचलित झाले आहेत.'

ब्रह्मा उवाच । देवाः शंभुं स्तुतिभिर्ज्ञानहेतोर् यजध्वमुच्चैरसुराश्च सर्वे । येन रुद्रो भगवांस्तोषमेति सर्वज्ञता तोषमात्रस्य च स्यात् ।। ३३.

ब्रह्मा म्हणाला, 'देवांनो, ज्ञानासाठी तुम्ही शंभूची स्तुती करा, आणि सर्व असुरांनो, तुम्हीही करा. ज्याच्यामुळे भगवान रुद्र प्रसन्न होतो, त्याला सर्वज्ञता आणि समाधानाचा फल मिळतो.'

इत्युक्तास्तेन ते देवाः स्तुतिं चक्रुर्महात्मनः ।। ३३.

असं त्याने सांगितल्यावर, देवांनी त्या महात्म्याची स्तुती केली.

देवा ऊचुः । नमो देवातिदेवाय त्रिनेत्राय महात्मने । रक्तपिङ्गलनेत्राय जटामुकुटधारिणे ।। ३३.

देव म्हणाले, 'देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तीन डोळ्यांच्या, महात्म्य असलेल्या, लाल आणि पिंगट डोळ्यांच्या, जटामुकुट धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार.'

भूतवेतालजुष्टाय महाभोगोपवीतिने । भीमाट्टहासवक्त्राय कपर्दिन् स्थाणवे नमः ।। ३३.

भूत आणि वेताळांच्या संगतीत असणाऱ्या, मोठ्या नागाचा उपवीत घालणाऱ्या, भीषण अट्टहास असलेल्या तोंडाच्या, जटाधारी, स्थिर अशा तुला नमस्कार.

पूष्णो दन्तविनाशाय भगनेत्रहने नमः । भविष्यवृषचिह्नाय महाभूतपते नमः ।। ३३.

पूषणाचा दात तोडणाऱ्या, भगाचे डोळे फोडणाऱ्या, वृषभचिन्ह धारण करणाऱ्या, महाभूतांचे अधिपती असलेल्या तुला नमस्कार.

भविष्यत्रिपुरान्ताय तथान्धकविनाशिने । कैलासवरवासाय करिकृत्तिनिवासिने ।। ३३.

त्रिपुराचा नाश करणाऱ्या, अंधकाचा संहार करणाऱ्या, कैलासाच्या उत्तम स्थानी राहणाऱ्या, हत्तीच्या कातडीचे वस्त्र घालणाऱ्या तुला नमस्कार.

विकरालोद्र्ध्वकेशाय भैरवाय नमो नमः । अग्निज्वालाकरालाय शशिमौलिकृते नमः ।। ३३.

विक्षिप्त आणि उंच केस असलेल्या, भैरव, अग्निज्वाळेसारखा भयंकर असलेल्या, शशीमौलि असलेल्या तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

भविष्यकृतकापालिव्रताय परमेष्ठिने । तथा दारुवनध्वंसकारिणे तिग्मशूलिने ।। ३३.

कपालधारणाचा व्रत पाळणाऱ्या, परमेच्छा असलेल्या, दारूवनाचा नाश करणाऱ्या, तीक्ष्ण शूलधारी तुला नमस्कार.

कृतकङ्कणभोगीन्द्र नीलकण्ठ त्रिशूलिने । प्रचण्डदण्डहस्ताय वडवाग्निमुखाय च ।। ३३.

सापांचे कंकण घालणाऱ्या, निळ्या गळ्याच्या, त्रिशूळधारी, प्रचंड दंड हातात असलेल्या, वडवाग्नीच्या तोंडाच्या तुला नमस्कार.

वेदान्तवेद्याय नमो यज्ञमूर्ते नमो नमः । दक्षयज्ञविनाशाय जगद्भयकराय च ।। ३३.

वेदांताने जाणता येणाऱ्या, यज्ञमूर्ती, दक्षयज्ञाचा नाश करणाऱ्या, जगाला भय देणाऱ्या तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

विश्वेश्वराय देवाय शिवशंभुभवाय च । कपर्दिने करालाय महादेवाय ते नमः ।। ३३.

विश्वाचा ईश्वर, देव, शिव, शंभू, भव, जटाधारी, भयंकर, महादेव तुला नमस्कार.

एवं देवैः स्तुतः शंभुरुग्रधन्वा सनातनः । उवाच देवदेवोऽहं यत्करोमि तदुच्यताम् ।। ३३.

अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केल्यावर, शंभू, उग्र धनुष्यधारी, सनातन, म्हणाला, 'देवांनो, मी देवांचा देव आहे. मला काय करावं ते सांगा.'

देवा ऊचुः । वेदशास्त्राणि विज्ञानं देहि नो भव माचिरम् । यज्ञं सरहस्यं नो यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो ।। ३३.

देव म्हणाले, 'भवा, आम्हाला वेद, शास्त्र आणि ज्ञान लवकर दे. जर तू आमच्यावर प्रसन्न असशील तर यज्ञाचं रहस्यही आम्हाला सांग.'

महादेव उवाच । भवन्तः पशवः सर्वे भवन्तु सहिता इति । अहं पतिर्वो भवतां ततो मोक्षमवाप्स्यथ । तथेति देवास्तं प्राहुस्ततः पशुपतिर्भवत् ।। ३३.

महादेव म्हणाले, 'तुम्ही सर्वजण माझे पशू व्हा, मी तुमचा स्वामी होईन, त्यामुळे तुम्हाला मुक्ती मिळेल.' देवांनी 'तसं असो' असं म्हटलं आणि तो पशुपती झाला.

ब्रह्मा पशुपतिं प्राह प्रसन्नेनान्तरात्मना । चतुर्द्दशी ते देवेश तिथिरस्तु न संशयः ।। ३३.

ब्रह्मदेवाने अंतर्यामी आनंदाने पशुपतीला म्हटलं, 'देवाधिदेव, चतुर्दशी तिथी तुझीच असो, यात शंका नाही.'

तस्यां तिथौ भवन्तं ये यजन्ते श्रद्धयान्विताः । उपोष्य पश्चाद्भुञ्जीयाद्गोधूमान्नेन वै द्विजान् ३३.

त्या तिथीला, जे लोक श्रद्धेने तुमची पूजा करतात, त्यांनी उपवास करून नंतर गव्हाच्या अन्नाने ब्राह्मणांसोबत भोजन करावे.

एवमक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना । दन्तान् नेत्रे फले प्रादाद्भगपूष्णोः क्रतोरपि । परिज्ञानं च सकलं स प्रादाच्च सुरेष्वपि ।। ३३.

त्यावेळी उपवास करणाऱ्या रुद्राला, अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने भग आणि पूषण यांच्या यज्ञातील दात, डोळे आणि फळ दिले, तसेच देवांमध्ये संपूर्ण ज्ञानही दिले.

एवं रुद्रस्य संभूतिः संभूता ब्रह्मणः पुरा । अनेनैव प्रयोगेन देवानां पतिरुच्यते ।। ३३.

अशा प्रकारे रुद्राची उत्पत्ती पूर्वी ब्रह्मामधून झाली; या विधीमुळेच त्याला देवांचा स्वामी म्हणतात.

यश्चैनं श्रृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकमवाप्नुयात् ।। ३३.

जो मनुष्य रोज सकाळी उठून हे ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि रुद्रलोक प्राप्त करतो.