वराहपुराणम्

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्द्धर्मसंज्ञो महामुनिः ।। ३२.

ब्रह्मा म्हणाला: 'हा माझा पहिला पुत्र धर्म आहे, ज्याला सोमाने — भावाच्या पत्नीला मिळवण्याच्या इच्छेने — फार त्रास दिला, हे महर्षे.'

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ।। ३२.

आता, सर्व देव आणि असुरांनो, तुम्ही त्याचे समाधान करा, म्हणजे तुमचे स्थान समतेने टिकून राहील.

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् संपूर्णशशिसन्निभम् ।। ३२.

मग सर्वांनी आनंदाने त्या देवाची स्तुती केली, कारण ब्रह्माच्या वचनावरून तो पूर्ण चंद्रासारखा आहे हे त्यांना कळले.

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ।। ३२.

देव म्हणाले: 'चंद्रासारख्या तेजस्वी, जगाचे अधिपती, तुला नमस्कार! देवस्वरूप, स्वर्गाचा मार्ग दाखवणारा, कर्ममार्गाचा मूळस्वरूप, सर्वत्र व्यापून असलेला — तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार!'

त्वयेयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ।। ३२.

ही पृथ्वी तुझ्यामुळे सुरक्षित आहे, आणि तीनही लोक तुझ्यामुळेच टिकून आहेत; मानवलोक, तपलोक आणि सत्यलोक — हे सर्व तुझ्यामुळेच सुरक्षित आहेत.

न त्वया रहितं किंचिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ।। ३२.

तुझ्याशिवाय या जगात हलणारे किंवा स्थिर काहीच नाही; तुझ्याशिवाय जग ताबडतोब नष्ट होते.

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ।। ३२.

तू सर्व जीवांचा आत्मा आहेस, सत्पुरुषांचा मूळस्वरूप आहेस; राजस लोकांमध्ये तूच रज आहेस, आणि तामस लोकांमध्ये तूच तम आहेस.

चतुष्पादो भवान् देव चतुश्श्रृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ।। ३२.

देवा, तू चार पायांचा, चार शिंगांचा, तीन डोळ्यांचा, सात हातांचा, तीन बंध असलेला, वृषारूप — तुला नमस्कार!

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ।। ३२.

देवा, तुझ्याशिवाय आम्ही सर्वजण चुकीच्या मार्गावर जातो; या मूढांना योग्य मार्ग दाखव, कारण तूच आमचे अंतिम ध्येय आहेस.

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ।। ३२.

देवतांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, वृषरूपातील प्रजापती प्रसन्न मनाने व शांत नजरेने त्यांच्याकडे पाहू लागले.

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ।। ३२.

त्यांना पाहताच, देवतांना धर्माचे प्रत्यक्ष दर्शन झाल्यामुळे, क्षणात त्यांचा संभ्रम नाहीसा झाला आणि ते खरी धर्ममार्गावर स्थिर झाले.

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ।। ३२.

असुरांनाही तसाच अनुभव आला. मग ब्रह्मा म्हणाले, 'आजपासून त्रयोदशी ही तुझ्या धर्मासाठी पवित्र तिथी असो.'

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवन्तं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ।। ३२.

जो मनुष्य त्या दिवशी उपवास करून तुझ्या जवळ येईल, त्याचे सर्व पापं त्याच्यापासून दूर होतील.

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ।। ३२.

हे प्रभो, कारण हे धर्माचं अरण्य तुझ्यामुळे फार काळ व्यापलं गेलं आहे, म्हणून याला 'धर्मारण्य' हे नाव मिळेल.

चतुस्त्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्ल्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ।। ३२.

हे प्रभो, तू सत्ययुगात चार, त्रेतायुगात तीन, द्वापरयुगात दोन आणि कलियुगात एक पाय असलेला म्हणून सर्व लोकांना ओळखला जातोस. तसेच तू कर्मभूमीत आणि आकाशात योग्य रीतीने वावरतोस, आपल्या घराचं आणि विश्वाचं रक्षण कर.

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ।। ३२.

हे बोलताच प्रपितामह सर्व देव आणि असुर यांच्या समोर अदृश्य झाले. देवता आणि वृष, सर्वजण दुःखमुक्त होऊन आपल्या आपल्या घरी गेले.

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ।। ३२.

जो कोणी धर्माच्या उत्पत्तीची ही कथा श्राद्धाच्या वेळी ऐकवतो आणि त्रयोदशीला आपल्या शक्तीनुसार पितरांना पायसाने तृप्त करतो, तो स्वर्गात जाऊन देवांच्या संगतीत सामील होतो.

श्रीवराह उवाच । अथापरां रुद्रसंभूतिमाद्यां श्रृणुष्व राजन्निति सोऽभ्युवाच । महातपाः प्रीतितो धर्म्मदक्षः क्षमास्त्रधारी ऋषिरुग्रतेजाः ।। ३३.

श्रीवराह म्हणाले: राजन, आता तू रुद्राच्या आद्य जन्माची कथा ऐक. ते महातपस्वी, संतुष्ट, धर्मशील, क्षमाशील आणि प्रखर तेजस्वी ऋषी होते.

जातः प्रजानां पतिरुग्रतेजा ज्ञानं परं तत्त्वभावं विदित्वा । सृष्टिं सिसृक्षुः क्षुभितोऽतिकोपाद वृद्धिकाले जगतः प्रकामम् ।। ३३.

ते प्रजांचा स्वामी म्हणून जन्मले, प्रचंड तेजस्वी होते. त्यांनी सर्वोच्च ज्ञान आणि तत्त्व समजून घेतले. सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा बळावली आणि जगाच्या वाढीच्या काळात त्यांना मोठा संताप आला.

तपस्यतोऽतः स्थिरकीर्तिः पुराणो रजस्तमोध्वस्तगतिर्बभूव । वरो वरेण्यो वरदः प्रतापी कृष्णारुणः पुरुषः पिङ्गनेत्रः ।। ३३.

त्यांनी तप करताना मोठी कीर्ती मिळवली, ते प्राचीन आणि रज-तम या दोषांपासून मुक्त झाले. ते वर देणारे, वंदनीय, वरदाते, प्रभावशाली, काळसर-तांबड्या रंगाचे आणि पिंगट डोळ्यांचे पुरुष होते.

रुदन्नुक्तो ब्रह्मणा मा रुद त्वं रुद्रस्ततोऽसावभवत् पुराणः । नयस्व सृष्टिं विततस्वरूपां भवान् समर्थोऽसि महानुभाव ।। ३३.

रडताना ब्रह्मा म्हणाले, 'तू रडू नकोस, तू रुद्र आहेस.' त्यामुळे ते प्राचीन झाले. 'सृष्टीचे विस्तार कर, तू समर्थ आणि महान आहेस.'

इत्युक्तमात्रः सलिले ममज्जमग्ने ससर्जात्मभवाय दक्षः । कस्थे तदा देववरे वितेनुः सृष्टिं तु ते मानसा ब्रह्मजाताः ।। ३३.

हे ऐकताच ते पाण्यात बुडाले. त्यानंतर स्वतःपासून उत्पन्न झालेल्या दक्षाने सृष्टी केली. त्या वेळी ब्रह्माच्या मनातून उत्पन्न झालेले श्रेष्ठ देवतांनी लाकडातून सृष्टी वाढवली.

तस्यां ततायां तु सुराधिपे तु पैतामहं यज्ञवरं प्रकामम् । मग्नः पुरा यत्सलिले स रुद्रः उत्सृज्य विश्वं तु सुरान् सिसृक्षुः ।। ३३.

त्या विस्तारलेल्या सृष्टीत, हे देवाधिदेव, प्रपितामहांचा श्रेष्ठ यज्ञ झाला. पूर्वी रुद्र पाण्यात बुडून, विश्व सोडून, देवांची सृष्टी करायची इच्छा धरली.

सुस्त्राव यज्ञं सुरसिद्धयक्षानुपागतान् क्रोधवशं जगाम । मन्युं प्रदीप्तं परिभाव्य केन सृष्टं जगन्मां व्यतिरिच्य मोहात् ।। ३३.

त्यांनी यज्ञ केला; देव, सिद्ध, यक्ष आले, पण रुद्र संतापाच्या वश झाले. आपल्या प्रज्वलित क्रोधाचा विचार करून, 'कोणाच्या मोहामुळे माझ्यापेक्षा जास्त सृष्टी झाली?' असं त्यांनी मनात ठरवलं.

हा हेति चोक्ते ज्वलनार्चिषस्तु तत्राभवन् क्षुद्रपिशाचसङ्घा वेतालभूतानि च योगिसङ्घाः ।। ३३.

'हा! हे!' असे ते ओरडताच ज्वाळा प्रकट झाल्या आणि त्यातून लहान पिशाच्च, वेताळ, भूत आणि योग्यांचे समूह निर्माण झाले.

घनं यदा तैर्विततं वियच्च भूमिश्च सर्वाश्च दिशश्च लोकाः । तदा स सर्वज्ञतया चकार धनुश्चतुर्विंशतिहस्तमात्रम् ।। ३३.

तेव्हा आकाश, पृथ्वी, सर्व दिशा आणि लोक त्यांच्यांनी भरून गेले. मग सर्वज्ञतेने रुद्रांनी चोवीस हात लांबीचा धनुष्य तयार केला.

गुणं त्रिवृत्तं च चकार रोषादादत्त दिव्ये च धनुर्गुणं च । ततश्च पूष्णो दशनानविध्यद् भगस्य नेत्रे वृषणौ क्रतोश्च ।। ३३.

रागाने त्यांनी त्रिकडी प्रत्यंचा केली, दिव्य धनुष्य आणि प्रत्यंचा घेतली. मग त्यांनी पूष्णाचे दात, भगाचे डोळे आणि क्रतूचे वृषण फोडले.

स विद्धबीजो व्यपयात्क्रतुश्च मार्गं वायुर्धारधन् यज्ञवाटात् । देवाश्च सर्वे पशुपतिमुपेयुर्जग्मुश्च सर्वे प्रणतिं भवस्य ।। ३३.

त्या यज्ञकर्त्याचा वीर्य जखमी झाल्यामुळे तो वाऱ्यासारखा प्राणाचा प्रवाह घेऊन यज्ञवाटीवरून निघून गेला. सर्व देवांनी पशुपतीकडे जाऊन भवाला वंदन केले.

आगम्य तत्रैव पितामहस्तु भवं प्रतीतः संपरिष्वज्य देवान् । भक्त्योपेतान् वीक्षयद् देवदेवान् विज्ञानमन्तः कुरु वीरबाहो ।। ३३.

तेव्हा ब्रह्मदेव तिथे येऊन, आनंदाने भवाला आणि भक्तिभावाने भरलेल्या देवांना मिठी मारली आणि देवांचा देव असलेल्या त्याच्याकडे पाहून म्हणाला, 'वीरबाहू, आतलं ज्ञान समजून घे.'