वराहपुराणम्

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिश्रृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ।। ३२.

तो द्रव्य, गुण, क्रिया आणि जाती या चार पायांनी ओळखला जातो; आणि संहितेच्या क्रमाने, ज्ञानी लोक त्याला तीन शिंगांचा म्हणतात.

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ।। ३२.

असा तो आद्य आणि अनंत ओंकार, दोन डोकी आणि सात हात असलेला, तीन बंधनांनी बांधलेला, ब्राह्मणांमध्ये प्रमुख असून, जगाचे रक्षण करतो.

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मण । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ।। ३२.

तो धर्म, पूर्वी सोमाने — ज्याची कृत्ये अद्भुत होती — आपल्या भावाच्या पत्नी तारा हिला मिळवण्याच्या इच्छेने, त्रास दिला होता.

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ।। ३२.

त्या बलाढ्य आणि क्रूर सोमामुळे घाबरून, तो धर्म तिथून निघून गेला आणि एका घनदाट, भयानक जंगलात शिरला.

तस्मिन् गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ।। ३२.

त्याच्या निघून गेल्यावर, सर्व असुरांच्या स्त्रिया धर्मापासून वंचित झाल्या आणि देवांच्या घरांवर ताबा मिळवण्यासाठी भटकू लागल्या; तसेच असुरही देवांच्या निवासस्थानी भटकू लागले.

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ।। ३२.

राजा, जेव्हा नीती-नियम नष्ट झाले आणि धर्माचा नाश झाला, तेव्हा सोमाच्या चुकीमुळे आणि स्त्रियांसाठी देव आणि असुर रागावून विविध शस्त्रे घेऊन एकमेकांशी लढू लागले.

तान् दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ।। ३२.

देव आणि असुर रागाने लढताना पाहून, नारद आनंदाने आपल्या वडिलांकडे — ब्रह्माकडे — गेला आणि त्यांना सांगितले.

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ।। ३२.

तेव्हा सर्व लोकांचे पितामह ब्रह्मा, हंसावर बसून, तिथे गेला आणि सर्वांना थांबवत विचारले, 'हे युद्ध कोणासाठी चालले आहे?'

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ।। ३२.

सर्वांनी सांगितले की हे सोमामुळे झाले आहे; आणि ब्रह्माने समजले की त्याचा स्वतःचा मुलगा त्रासाने पळून गेला आणि घनदाट जंगलात आश्रय घेतला आहे.

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ।। ३२.

मग ब्रह्मा देव आणि असुरांसह तिथे लवकर गेला आणि देवांसोबत चंद्रासारखा तेजस्वी, वृषारूप असलेला धर्म फिरताना पाहिला; त्याला पाहून ब्रह्मा देवांना म्हणाला.

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्द्धर्मसंज्ञो महामुनिः ।। ३२.

ब्रह्मा म्हणाला: 'हा माझा पहिला पुत्र धर्म आहे, ज्याला सोमाने — भावाच्या पत्नीला मिळवण्याच्या इच्छेने — फार त्रास दिला, हे महर्षे.'

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ।। ३२.

आता, सर्व देव आणि असुरांनो, तुम्ही त्याचे समाधान करा, म्हणजे तुमचे स्थान समतेने टिकून राहील.

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् संपूर्णशशिसन्निभम् ।। ३२.

मग सर्वांनी आनंदाने त्या देवाची स्तुती केली, कारण ब्रह्माच्या वचनावरून तो पूर्ण चंद्रासारखा आहे हे त्यांना कळले.

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ।। ३२.

देव म्हणाले: 'चंद्रासारख्या तेजस्वी, जगाचे अधिपती, तुला नमस्कार! देवस्वरूप, स्वर्गाचा मार्ग दाखवणारा, कर्ममार्गाचा मूळस्वरूप, सर्वत्र व्यापून असलेला — तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार!'

त्वयेयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ।। ३२.

ही पृथ्वी तुझ्यामुळे सुरक्षित आहे, आणि तीनही लोक तुझ्यामुळेच टिकून आहेत; मानवलोक, तपलोक आणि सत्यलोक — हे सर्व तुझ्यामुळेच सुरक्षित आहेत.

न त्वया रहितं किंचिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ।। ३२.

तुझ्याशिवाय या जगात हलणारे किंवा स्थिर काहीच नाही; तुझ्याशिवाय जग ताबडतोब नष्ट होते.

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ।। ३२.

तू सर्व जीवांचा आत्मा आहेस, सत्पुरुषांचा मूळस्वरूप आहेस; राजस लोकांमध्ये तूच रज आहेस, आणि तामस लोकांमध्ये तूच तम आहेस.

चतुष्पादो भवान् देव चतुश्श्रृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ।। ३२.

देवा, तू चार पायांचा, चार शिंगांचा, तीन डोळ्यांचा, सात हातांचा, तीन बंध असलेला, वृषारूप — तुला नमस्कार!

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ।। ३२.

देवा, तुझ्याशिवाय आम्ही सर्वजण चुकीच्या मार्गावर जातो; या मूढांना योग्य मार्ग दाखव, कारण तूच आमचे अंतिम ध्येय आहेस.

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ।। ३२.

देवतांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, वृषरूपातील प्रजापती प्रसन्न मनाने व शांत नजरेने त्यांच्याकडे पाहू लागले.

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ।। ३२.

त्यांना पाहताच, देवतांना धर्माचे प्रत्यक्ष दर्शन झाल्यामुळे, क्षणात त्यांचा संभ्रम नाहीसा झाला आणि ते खरी धर्ममार्गावर स्थिर झाले.

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ।। ३२.

असुरांनाही तसाच अनुभव आला. मग ब्रह्मा म्हणाले, 'आजपासून त्रयोदशी ही तुझ्या धर्मासाठी पवित्र तिथी असो.'

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवन्तं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ।। ३२.

जो मनुष्य त्या दिवशी उपवास करून तुझ्या जवळ येईल, त्याचे सर्व पापं त्याच्यापासून दूर होतील.

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ।। ३२.

हे प्रभो, कारण हे धर्माचं अरण्य तुझ्यामुळे फार काळ व्यापलं गेलं आहे, म्हणून याला 'धर्मारण्य' हे नाव मिळेल.

चतुस्त्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्ल्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ।। ३२.

हे प्रभो, तू सत्ययुगात चार, त्रेतायुगात तीन, द्वापरयुगात दोन आणि कलियुगात एक पाय असलेला म्हणून सर्व लोकांना ओळखला जातोस. तसेच तू कर्मभूमीत आणि आकाशात योग्य रीतीने वावरतोस, आपल्या घराचं आणि विश्वाचं रक्षण कर.

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ।। ३२.

हे बोलताच प्रपितामह सर्व देव आणि असुर यांच्या समोर अदृश्य झाले. देवता आणि वृष, सर्वजण दुःखमुक्त होऊन आपल्या आपल्या घरी गेले.

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ।। ३२.

जो कोणी धर्माच्या उत्पत्तीची ही कथा श्राद्धाच्या वेळी ऐकवतो आणि त्रयोदशीला आपल्या शक्तीनुसार पितरांना पायसाने तृप्त करतो, तो स्वर्गात जाऊन देवांच्या संगतीत सामील होतो.

श्रीवराह उवाच । अथापरां रुद्रसंभूतिमाद्यां श्रृणुष्व राजन्निति सोऽभ्युवाच । महातपाः प्रीतितो धर्म्मदक्षः क्षमास्त्रधारी ऋषिरुग्रतेजाः ।। ३३.

श्रीवराह म्हणाले: राजन, आता तू रुद्राच्या आद्य जन्माची कथा ऐक. ते महातपस्वी, संतुष्ट, धर्मशील, क्षमाशील आणि प्रखर तेजस्वी ऋषी होते.

जातः प्रजानां पतिरुग्रतेजा ज्ञानं परं तत्त्वभावं विदित्वा । सृष्टिं सिसृक्षुः क्षुभितोऽतिकोपाद वृद्धिकाले जगतः प्रकामम् ।। ३३.

ते प्रजांचा स्वामी म्हणून जन्मले, प्रचंड तेजस्वी होते. त्यांनी सर्वोच्च ज्ञान आणि तत्त्व समजून घेतले. सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा बळावली आणि जगाच्या वाढीच्या काळात त्यांना मोठा संताप आला.