वराहपुराणम्

मारुतस्ते गतिर्वीर गरुत्मान् स च कीर्त्तितः । त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मीस्तेऽस्तु सदाश्रये । द्वादशी च तिथिस्तेऽस्तु कामरूपी च जायते ।। ३१.

माऱ्याचा वेग तुझा असो, वीर, आणि गरुड तुझी वाहने असो, जसे प्रसिद्ध आहे; तीनही लोकांत फिरणारी लक्ष्मी देवी नेहमी तुझ्या आश्रयाला असो; द्वादशी तिथी तुझी असो, आणि ती इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करो.

घृताशनो भवेद्यस्तु द्वादश्यां त्वल्परायणः । स स्वर्गवासी भवतु पुमान् स्त्री वा विशेषतः ।। ३१.

जो कोणी द्वादशीच्या दिवशी तूप खातो, जरी थोड्या भक्तीने, तो पुरुष असो वा स्त्री, विशेषतः स्वर्गात वास मिळवतो.

एष विष्णुस्तवाख्यातो मूर्तयो देवदानवान् । हन्ति पाति शरीराणि सृजत्यन्यानि चात्मनः ।। ३१.

हा विष्णू, जसा तुला सांगितला, देव आणि दानव यांच्या देहांचा नाश आणि रक्षण करतो, आणि स्वतःपासून इतर रूपे निर्माण करतो.

युगे युगे सर्वगोऽयं वेदान्ते पुरुषो ह्यसौ । न हीनबुद्ध्या वक्तव्यो मनुष्योऽयं कदाचन ।। ३१.

प्रत्येक युगात, हा सर्वव्यापी पुरुष वेदांतात सांगितला आहे; कमी समज असणाऱ्यांनी त्याला कधीही फक्त मनुष्य म्हणू नये.

य एवं श्रृणुयात् सर्गं वैष्णवं पापनाशनम् । स कीर्तिमिह संप्राप्य स्वर्गलोके महीयते ।। ३१.

जो कोणी ही विष्णूच्या सृष्टीची पाप नष्ट करणारी कथा ऐकतो, त्याला या जगात कीर्ती मिळते आणि स्वर्गलोकात सन्मान मिळतो.

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ।। ३२.

पूर्वी, अविनाशी, शुद्ध, परात्पर ब्रह्मा, सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा धरून, त्यांच्या पालनाचा विचार करू लागले.

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ।। ३२.

त्यांच्या मनात विचार करत असताना, त्यांच्या शरीराच्या उजव्या बाजूने, पांढरी कुंडले, पांढरी माळ आणि उटणे लावलेला एक पुरुष प्रकट झाला.

तं दृष्ट्वोवाच भगवांश्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ।। ३२.

त्याला पाहून, भगवान म्हणाले: 'हे साधू, चार पाय असलेल्या वृषभाच्या रूपात या सृष्टीचे रक्षण कर, आणि जगात सर्वांत मोठा हो.'

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ।। ३२.

अशा प्रकारे सांगितल्यावर, तो कृतयुगात चारही पायांवर उभा राहिला; त्रेतायुगात तीन पायांवर, द्वापरयुगात दोन पायांवर, आणि कलियुगात प्रभू एका पायावर सृष्टीचे रक्षण करतो.

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ।। ३२.

ब्राह्मणांमध्ये तो सहा प्रकारांनी, क्षत्रियांमध्ये तीन, वैश्यांमध्ये दोन, आणि शूद्रांमध्ये एक प्रकारे स्थिर आहे; प्रभू सर्वत्र, सर्व पाताळात आणि प्रत्येक द्वीप-प्रदेशात स्वतः आहे.

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिश्रृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ।। ३२.

तो द्रव्य, गुण, क्रिया आणि जाती या चार पायांनी ओळखला जातो; आणि संहितेच्या क्रमाने, ज्ञानी लोक त्याला तीन शिंगांचा म्हणतात.

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ।। ३२.

असा तो आद्य आणि अनंत ओंकार, दोन डोकी आणि सात हात असलेला, तीन बंधनांनी बांधलेला, ब्राह्मणांमध्ये प्रमुख असून, जगाचे रक्षण करतो.

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मण । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ।। ३२.

तो धर्म, पूर्वी सोमाने — ज्याची कृत्ये अद्भुत होती — आपल्या भावाच्या पत्नी तारा हिला मिळवण्याच्या इच्छेने, त्रास दिला होता.

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ।। ३२.

त्या बलाढ्य आणि क्रूर सोमामुळे घाबरून, तो धर्म तिथून निघून गेला आणि एका घनदाट, भयानक जंगलात शिरला.

तस्मिन् गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ।। ३२.

त्याच्या निघून गेल्यावर, सर्व असुरांच्या स्त्रिया धर्मापासून वंचित झाल्या आणि देवांच्या घरांवर ताबा मिळवण्यासाठी भटकू लागल्या; तसेच असुरही देवांच्या निवासस्थानी भटकू लागले.

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ।। ३२.

राजा, जेव्हा नीती-नियम नष्ट झाले आणि धर्माचा नाश झाला, तेव्हा सोमाच्या चुकीमुळे आणि स्त्रियांसाठी देव आणि असुर रागावून विविध शस्त्रे घेऊन एकमेकांशी लढू लागले.

तान् दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ।। ३२.

देव आणि असुर रागाने लढताना पाहून, नारद आनंदाने आपल्या वडिलांकडे — ब्रह्माकडे — गेला आणि त्यांना सांगितले.

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ।। ३२.

तेव्हा सर्व लोकांचे पितामह ब्रह्मा, हंसावर बसून, तिथे गेला आणि सर्वांना थांबवत विचारले, 'हे युद्ध कोणासाठी चालले आहे?'

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ।। ३२.

सर्वांनी सांगितले की हे सोमामुळे झाले आहे; आणि ब्रह्माने समजले की त्याचा स्वतःचा मुलगा त्रासाने पळून गेला आणि घनदाट जंगलात आश्रय घेतला आहे.

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ।। ३२.

मग ब्रह्मा देव आणि असुरांसह तिथे लवकर गेला आणि देवांसोबत चंद्रासारखा तेजस्वी, वृषारूप असलेला धर्म फिरताना पाहिला; त्याला पाहून ब्रह्मा देवांना म्हणाला.

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्द्धर्मसंज्ञो महामुनिः ।। ३२.

ब्रह्मा म्हणाला: 'हा माझा पहिला पुत्र धर्म आहे, ज्याला सोमाने — भावाच्या पत्नीला मिळवण्याच्या इच्छेने — फार त्रास दिला, हे महर्षे.'

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ।। ३२.

आता, सर्व देव आणि असुरांनो, तुम्ही त्याचे समाधान करा, म्हणजे तुमचे स्थान समतेने टिकून राहील.

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् संपूर्णशशिसन्निभम् ।। ३२.

मग सर्वांनी आनंदाने त्या देवाची स्तुती केली, कारण ब्रह्माच्या वचनावरून तो पूर्ण चंद्रासारखा आहे हे त्यांना कळले.

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ।। ३२.

देव म्हणाले: 'चंद्रासारख्या तेजस्वी, जगाचे अधिपती, तुला नमस्कार! देवस्वरूप, स्वर्गाचा मार्ग दाखवणारा, कर्ममार्गाचा मूळस्वरूप, सर्वत्र व्यापून असलेला — तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार!'

त्वयेयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ।। ३२.

ही पृथ्वी तुझ्यामुळे सुरक्षित आहे, आणि तीनही लोक तुझ्यामुळेच टिकून आहेत; मानवलोक, तपलोक आणि सत्यलोक — हे सर्व तुझ्यामुळेच सुरक्षित आहेत.

न त्वया रहितं किंचिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ।। ३२.

तुझ्याशिवाय या जगात हलणारे किंवा स्थिर काहीच नाही; तुझ्याशिवाय जग ताबडतोब नष्ट होते.

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ।। ३२.

तू सर्व जीवांचा आत्मा आहेस, सत्पुरुषांचा मूळस्वरूप आहेस; राजस लोकांमध्ये तूच रज आहेस, आणि तामस लोकांमध्ये तूच तम आहेस.

चतुष्पादो भवान् देव चतुश्श्रृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ।। ३२.

देवा, तू चार पायांचा, चार शिंगांचा, तीन डोळ्यांचा, सात हातांचा, तीन बंध असलेला, वृषारूप — तुला नमस्कार!

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ।। ३२.

देवा, तुझ्याशिवाय आम्ही सर्वजण चुकीच्या मार्गावर जातो; या मूढांना योग्य मार्ग दाखव, कारण तूच आमचे अंतिम ध्येय आहेस.