वराहपुराणम्

सर्वज्ञः सर्वकर्ता त्वं सर्वलोकनमस्कृतः । त्रैलोक्यविशनाच्च त्वं भव विष्णुः सनातनः ।। ३१.

तू सर्वज्ञ, सर्वकर्म करणारा, आणि सर्व लोकांचा सन्मान्य आहेस; त्रैलोक्यात प्रवेश केल्यामुळे तूच सनातन विष्णू हो.

देवानां सर्वदा कार्यं कर्त्तव्यं ब्रह्मणस्तथा । सर्वज्ञत्वं च भवतु तव देव न संशयः ।। ३१.

सर्व देवतांचे आणि ब्रह्मदेवाचे कार्य नेहमी तुलाच करावे लागेल; आणि सर्वज्ञता तुझ्या ठिकाणी असो, हे देवा—यात शंका नाही.

एवमुक्त्वा ततो देवः प्रकृतिस्थो बभूव ह । विष्णुरप्यधुना पूर्वां बुद्धिं सस्मार च प्रभुः ।। ३१.

असे म्हणून देव स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर झाला; आणि विष्णू प्रभूने आता आपला पूर्वीचा संकल्प आठवला.

तदा संचिन्त्य भगवान् योगनिद्रां महातपाः । तस्यां संस्थाप्य भगवानिन्द्रियार्थोद्भवाः प्रजाः । ध्यात्वा परेण रूपेण ततः सुष्वाप वै प्रभुः ।। ३१.

त्या वेळी, महान तपस्वी भगवान् योगनिद्रा आठवून, आपल्या योगशक्तीने सर्व इंद्रियांच्या विषयांपासून उत्पन्न झालेल्या सृष्टीला तिच्यात स्थिर करून, आपल्या परम रूपाचा ध्यान करत, प्रभू झोपेत गेले.

तस्य सुप्तस्य जठरान्महत्पद्मं विविःसृतम् । सप्तद्वीपवती पृथ्वी ससमुद्रा सकानना ।। ३१.

त्यांच्या झोपेत असताना त्यांच्या पोटातून एक मोठे कमळ उमलले, आणि त्या कमळावर सात द्वीपांनी, समुद्रांनी आणि जंगलांनी युक्त पृथ्वी प्रकट झाली.

तस्य रूपस्य विस्तारं पातालं नालसंस्थितम् । कर्णिकायां तथा मेरुस्तन्मध्ये ब्रह्मणो भवः ।। ३१.

त्या कमळाच्या रूपाचा विस्तार पाताळापर्यंत पोहोचला होता, त्याचा दांडा आधारासारखा होता; कमळाच्या मध्यभागी मेरू पर्वत उभा होता आणि त्याच्या अगदी मध्यभागी ब्रह्माचे निवासस्थान होते.

एवं दृष्ट्वा परं तस्य शरीरस्य तु संभवम् । मुमुचे तच्छरीरस्थो वायुर्वायुं समं सृजत् ।। ३१.

अशा प्रकारे त्या देहाचा परम उत्पत्ती पाहून, त्या शरीरात असलेला वायू मुक्त झाला आणि त्याने तो वायू समप्रमाणात निर्माण केला.

अविद्याविजयं चेमं शङ्खरूपेण धारय । अज्ञानच्छेदनार्थाय खङ्गं तेऽस्तु सदा करे ।। ३१.

अविद्येवर विजय मिळवण्यासाठी हे शंख धारण कर, आणि अज्ञान छेदण्यासाठी तलवार तुझ्या हातात नेहमी असो.

कालचक्रमिमं घोरं चक्रं त्वं धारयाच्युत । अधर्मगजघातार्थं गदां धारय केशव ।। ३१.

हे अच्युत, हा भयंकर काळचक्र तू धारण कर, आणि अधर्मरूपी हत्तीचा नाश करण्यासाठी गदा तुझ्या हातात असो, हे केशव.

मालेयं भूतमाता ते कण्ठे तिष्ठतु सर्वदा । श्रीवत्सकौस्तुभौ चेमौ चन्द्रादित्यच्छलेन ह ।। ३१.

ही माळ, जी सर्व भूतांची माता आहे, नेहमी तुझ्या गळ्यात राहो; श्रीवत्स आणि कौस्तुभ हे रत्न चंद्रसूर्याप्रमाणे तुझ्यावर शोभू देत.

मारुतस्ते गतिर्वीर गरुत्मान् स च कीर्त्तितः । त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मीस्तेऽस्तु सदाश्रये । द्वादशी च तिथिस्तेऽस्तु कामरूपी च जायते ।। ३१.

माऱ्याचा वेग तुझा असो, वीर, आणि गरुड तुझी वाहने असो, जसे प्रसिद्ध आहे; तीनही लोकांत फिरणारी लक्ष्मी देवी नेहमी तुझ्या आश्रयाला असो; द्वादशी तिथी तुझी असो, आणि ती इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करो.

घृताशनो भवेद्यस्तु द्वादश्यां त्वल्परायणः । स स्वर्गवासी भवतु पुमान् स्त्री वा विशेषतः ।। ३१.

जो कोणी द्वादशीच्या दिवशी तूप खातो, जरी थोड्या भक्तीने, तो पुरुष असो वा स्त्री, विशेषतः स्वर्गात वास मिळवतो.

एष विष्णुस्तवाख्यातो मूर्तयो देवदानवान् । हन्ति पाति शरीराणि सृजत्यन्यानि चात्मनः ।। ३१.

हा विष्णू, जसा तुला सांगितला, देव आणि दानव यांच्या देहांचा नाश आणि रक्षण करतो, आणि स्वतःपासून इतर रूपे निर्माण करतो.

युगे युगे सर्वगोऽयं वेदान्ते पुरुषो ह्यसौ । न हीनबुद्ध्या वक्तव्यो मनुष्योऽयं कदाचन ।। ३१.

प्रत्येक युगात, हा सर्वव्यापी पुरुष वेदांतात सांगितला आहे; कमी समज असणाऱ्यांनी त्याला कधीही फक्त मनुष्य म्हणू नये.

य एवं श्रृणुयात् सर्गं वैष्णवं पापनाशनम् । स कीर्तिमिह संप्राप्य स्वर्गलोके महीयते ।। ३१.

जो कोणी ही विष्णूच्या सृष्टीची पाप नष्ट करणारी कथा ऐकतो, त्याला या जगात कीर्ती मिळते आणि स्वर्गलोकात सन्मान मिळतो.

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ।। ३२.

पूर्वी, अविनाशी, शुद्ध, परात्पर ब्रह्मा, सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा धरून, त्यांच्या पालनाचा विचार करू लागले.

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ।। ३२.

त्यांच्या मनात विचार करत असताना, त्यांच्या शरीराच्या उजव्या बाजूने, पांढरी कुंडले, पांढरी माळ आणि उटणे लावलेला एक पुरुष प्रकट झाला.

तं दृष्ट्वोवाच भगवांश्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ।। ३२.

त्याला पाहून, भगवान म्हणाले: 'हे साधू, चार पाय असलेल्या वृषभाच्या रूपात या सृष्टीचे रक्षण कर, आणि जगात सर्वांत मोठा हो.'

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ।। ३२.

अशा प्रकारे सांगितल्यावर, तो कृतयुगात चारही पायांवर उभा राहिला; त्रेतायुगात तीन पायांवर, द्वापरयुगात दोन पायांवर, आणि कलियुगात प्रभू एका पायावर सृष्टीचे रक्षण करतो.

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ।। ३२.

ब्राह्मणांमध्ये तो सहा प्रकारांनी, क्षत्रियांमध्ये तीन, वैश्यांमध्ये दोन, आणि शूद्रांमध्ये एक प्रकारे स्थिर आहे; प्रभू सर्वत्र, सर्व पाताळात आणि प्रत्येक द्वीप-प्रदेशात स्वतः आहे.

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिश्रृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ।। ३२.

तो द्रव्य, गुण, क्रिया आणि जाती या चार पायांनी ओळखला जातो; आणि संहितेच्या क्रमाने, ज्ञानी लोक त्याला तीन शिंगांचा म्हणतात.

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ।। ३२.

असा तो आद्य आणि अनंत ओंकार, दोन डोकी आणि सात हात असलेला, तीन बंधनांनी बांधलेला, ब्राह्मणांमध्ये प्रमुख असून, जगाचे रक्षण करतो.

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मण । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ।। ३२.

तो धर्म, पूर्वी सोमाने — ज्याची कृत्ये अद्भुत होती — आपल्या भावाच्या पत्नी तारा हिला मिळवण्याच्या इच्छेने, त्रास दिला होता.

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ।। ३२.

त्या बलाढ्य आणि क्रूर सोमामुळे घाबरून, तो धर्म तिथून निघून गेला आणि एका घनदाट, भयानक जंगलात शिरला.

तस्मिन् गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ।। ३२.

त्याच्या निघून गेल्यावर, सर्व असुरांच्या स्त्रिया धर्मापासून वंचित झाल्या आणि देवांच्या घरांवर ताबा मिळवण्यासाठी भटकू लागल्या; तसेच असुरही देवांच्या निवासस्थानी भटकू लागले.

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ।। ३२.

राजा, जेव्हा नीती-नियम नष्ट झाले आणि धर्माचा नाश झाला, तेव्हा सोमाच्या चुकीमुळे आणि स्त्रियांसाठी देव आणि असुर रागावून विविध शस्त्रे घेऊन एकमेकांशी लढू लागले.

तान् दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ।। ३२.

देव आणि असुर रागाने लढताना पाहून, नारद आनंदाने आपल्या वडिलांकडे — ब्रह्माकडे — गेला आणि त्यांना सांगितले.

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ।। ३२.

तेव्हा सर्व लोकांचे पितामह ब्रह्मा, हंसावर बसून, तिथे गेला आणि सर्वांना थांबवत विचारले, 'हे युद्ध कोणासाठी चालले आहे?'

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ।। ३२.

सर्वांनी सांगितले की हे सोमामुळे झाले आहे; आणि ब्रह्माने समजले की त्याचा स्वतःचा मुलगा त्रासाने पळून गेला आणि घनदाट जंगलात आश्रय घेतला आहे.