वराहपुराणम्

सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव ।। ३.

देवाच्या नियमाने हेच या सगळ्या जगाचं सर्जन आहे. राजा, तू मला विचारलेलं हेच माझं नैसर्गिक जन्माचं रूप आहे.

तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः ।। ३.

म्हणून मी नारायणाचं ध्यान करून परमपद मिळवलं, राजन. म्हणून, राजाधिराज, तूही विष्णूभक्त व्हावास.

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ।। ४.

धरणी म्हणाली: जो नारायण हा सनातन, सर्वश्रेष्ठ आत्मा आहे, त्याची पूर्ण भक्तीने उपासना करावी का, की नाही? भगवन्, खरं खरं सांग.

श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ।। ४.

श्रीवराह म्हणाले: मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, राम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्की—ही त्याच्या दहा रूपांची नावे आहेत.

इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ।। ४.

हे त्याची रूपं सांगितली आहेत, जीवांची माता. ज्यांना त्याचं दर्शन घ्यायचं आहे, त्यांच्यासाठी ही रूपं जणू पायऱ्यांसारखी शोभतात.

यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ।। ४.

त्याचं परम रूप देवतांनाही दिसत नाही; म्हणून त्या आमच्यासारख्या रूपांतूनच समाधान मानतात.

ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ।। ४.

ब्रह्मदेव भगवंताच्या रूपाने, तसेच रज आणि तम या गुणांनी, या विश्वाची स्थापना आणि हालचाल करतो.

त्वमेका तस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ।। ४.

धरणीधर, तूच त्या देवाची पहिली मूर्ती आहेस; दुसरी मूर्ती पाणी, आणि तिसरी अग्नी असं मानलं जातं.

चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरत्यस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ।। ४.

चौथी मूर्ती वायू, आणि पाचवी आकाश म्हणतात. या त्याच्या मूर्ती आहेत. क्षेत्रज्ञ म्हणजे जाणणारा, असं माझं मत आहे. अशा तीन मूर्ती आणि एकूण आठ मूर्ती त्याच्या आहेत.

आभिव्यप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। ४.

हे संपूर्ण जग नारायणाने व्यापलेलं आहे. हे मी तुला सांगितलं, देवी. अजून काय ऐकायचं आहे?

धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ।। ४.

धरणी म्हणाली: नारदाने असं सांगितल्यावर राजा प्रियव्रताने काय केलं? परमेश्वरा, कृपेनं मला सांग.

श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ।। ४.

श्रीवराह म्हणाले: प्रियव्रताने तुला सात भागांत विभागून आपल्या मुलांना दिलं आणि नारदाच्या वचनांनी आश्चर्यचकित होऊन तप केला.

नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयंभुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ।। ४.

नारायणस्वरूप ब्रह्म जपून, स्वयंभुव मनःपूर्वक संतुष्ट झाला आणि त्याने सर्वोच्च मुक्ती मिळवली.

श्रृणु चान्यद् वरारोहे यद् वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ।। ४.

अगं सुंदरिणी, अजून एक गोष्ट ऐक, जी प्राचीन काळी परमेच्छा असलेल्या राजाच्या उपासनेसाठी घडली होती.

आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ।। ४.

एक अत्यंत धर्मनिष्ठ राजा होता, त्याचं नाव अश्वशिरा. त्याने अश्वमेध यज्ञ केला आणि भरपूर दान दिलं.

स्नातश्चावभृथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ।। ४.

यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर राजा स्नान करून, ब्राह्मणांच्या वेढ्यात बसला होता. तेव्हा योगीश्रेष्ठ कपिल आणि योगिराज जैगीषव्य हे दोघे तिथे आले.

ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रियाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ।। ४.

ते येताच, तो राजसत्ताधीश आनंदाने पटकन उठून, त्यांचं स्वागत करण्याच्या सर्व रीती पार पाडल्या.

तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ।। ४.

राजाने पाहिलं की दोघेही सन्मानाने आसनावर बसले आहेत. मग तो बलाढ्य राजा, स्वतःहून आलेल्या, तीक्ष्णबुद्धी आणि योगविद्येत पारंगत असलेल्या त्या दोघांना विचारू लागला.

भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ।। ४.

माझ्या मनात एक शंका आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तुम्हा दोघांना मी विचारतो—परम नारायण, हरि यांची उपासना कशी करावी?

विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतौ नृप ।। ४.

ते ब्राह्मण म्हणाले: राजन, ज्याला तू नारायण गुरु म्हणतोस, आम्ही दोघेच ते नारायण आहोत, तुझ्यासमोर प्रत्यक्ष आलो आहोत.

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ।। ४.

अश्वशिरा म्हणाला: तुम्ही दोघे तपाने पावन झालेले, पापरहित ब्राह्मण आहात. मग स्वतःला नारायण कसं म्हणता? हे वचन मला समजत नाही.

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ।। ४.

शंख, चक्र, गदा हातात असलेला, पिवळ्या वस्त्रातला, गरुडावर विराजमान असलेला जनार्दन—असा परमेश्वर या पृथ्वीवर दुसरा कोण आहे?

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संशितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ।। ४.

राजाच्या या शब्दांवर, व्रतस्थ ते दोघे ब्राह्मण हसले आणि म्हणाले, 'राजन, विष्णूला पाहा.'

एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ।। ४.

असं बोलून कपिल स्वतःच विष्णू झाला आणि जैगीषव्य त्या क्षणी गरुड झाला.

ततो हाहाकृतं त्वासीत् तत्क्षणाद् राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ।। ४.

तेव्हा त्या राजसभेत सर्वत्र आश्चर्याचे उद्गार उमटले, कारण सर्वांनी गरुडावर बसलेल्या सनातन नारायण देवाचं दर्शन घेतलं.

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शाम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ।। ४.

तो कीर्तीमान राजा, हात जोडून नम्रपणे म्हणाला, 'शांत व्हा, हे ब्राह्मणहो; हा विष्णू तसा नाही.'

यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ।। ४.

ज्याच्या नाभीच्या कमळातून ब्रह्मा उत्पन्न झाला, आणि ब्रह्मामधून रुद्र; तोच विष्णू हा परमेश्वर आहे.

इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुंगवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ।। ४.

राजाचे हे शब्द ऐकून, त्या दोन श्रेष्ठ ऋषींनी विशेष योगमाया दाखवली.

कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ।। ४.

कपिल पद्मनाभ झाला, जैगीषव्य प्रजापती झाला; कमळावर बसलेला तो तेजस्वी दिसला आणि त्याच्या मांडीवर एक लहान मुलगा प्रकट झाला.