वराहपुराणम्

एकामिन्द्राय स प्रादादग्नयेऽन्यां यमाय च । निर्ऋताय च देवाय वरुणाय महात्मने ।। २९.

त्याने एक कन्या इंद्राला, दुसरी अग्निला, एक यमाला, एक निरृतिला आणि एक महान आत्मा असलेल्या वरुणाला दिली.

वायवे धनदेशाय ईशानाय च सुव्रत । ऊर्द्ध्वां स्वयमधिष्ठाय शेषायाधो व्यवस्थिताम् ।। २९.

वायू, कुबेर आणि ईशान यांना इतर कन्या दिल्या; ब्रह्मा स्वतः वरच्या दिशेला अधिष्ठान दिले, आणि शेषाला खालील दिशा दिली.

एवं दत्त्वा पुनर्ब्रह्मा तिथिं प्रादाद् दिशां पुनः । दशमीं भर्तृनाम्नस्तु दध्यन्नं भोजनं प्रभुः ।। २९.

अशा प्रकारे कन्यांचे विभाजन केल्यावर, ब्रह्माने दिशांना पुन्हा एक तिथी दिली—दशमी, जी त्यांच्या पतींच्या नावाने ओळखली जाऊ लागली, आणि दहीभात हे त्यांच्या अन्न म्हणून ठरवले.

ततः प्रभृति ता देव्यः सेन्द्राद्याः परिकीर्तिताः । दशमी च तिथिस्तासामतीव दयिताभवत् ।। २९.

त्या वेळेपासून, त्या देवी आणि इंद्रादी देव प्रसिद्ध झाले, आणि दशमी तिथी त्यांना विशेष प्रिय झाली.

तस्यां दध्याशनो यस्तु सुव्रती भवते नरः । तस्य पापक्षयं तास्तु कुर्वन्त्यहरहर्नृप ।। २९.

जो कोणी त्या दिवशी नियमाने दहीभात खातो, राजन, त्या देवी त्याचे पाप दिवसेंदिवस दूर करतात.

यश्चैतच्छृणुयाज्जन्म दिशां नियतमानसः । स प्रतिष्ठामवाप्नोति ब्रह्मलोके न संशयः ।। २९.

जो कोणी या दिशांच्या जन्माची ही कथा एकाग्र मनाने ऐकतो, त्याला ब्रह्मलोकात अढळ स्थान मिळते—याबद्दल काहीच शंका नाही.

महातपा उवाच । श्रृणु चान्यां वसुपतेरुत्पत्तिं पापनाशिनीम् । यथा वायुः शरीरस्थो धनदः संबभूव ह ।। ३०.

महातपा म्हणाले: आता तू धनाधिपतीच्या दुसऱ्या जन्माचीही, पापांचा नाश करणारी कथा ऐक. कसा वायू शरीरात राहून धन देणारा झाला, ते मी सांगतो.

आद्यं शरीरं यत् तस्मिन् वायुरन्तः स्थितोऽभवत् । प्रयोजनान्मूर्त्तिमत्त्वमादिष्टं क्षेत्रदेवता ।। ३०.

ते पहिले शरीर, ज्यात वायू आत राहिला, त्या हेतूने त्याला मूर्तिमंत रूप देऊन क्षेत्राचे देवत्व दिले गेले.

तत्र मूर्त्तस्य वायोस्तु उत्पत्तिः कीर्त्त्यये मया । तां श्रृणुष्व महाभाग कथ्यमानां मयानघ ।। ३०.

त्या ठिकाणी वायूच्या मूर्त रूपाचा जन्म मी प्रसिद्धीसाठी सांगतो आहे; हे महाभाग, पापरहित, मी सांगतो ते तू ऐक.

ब्रह्मणः सृष्टिकामस्य मुखाद् वायुर्विनिर्ययौ । प्रचण्डशर्करावर्षी तं ब्रह्मा प्रत्यषेधयत् । मूर्त्तो भवस्व शान्तश्च तत्रोक्तो मूर्त्तिमान् भवत् ।। ३०.

सृष्टीची इच्छा असलेल्या ब्रह्मदेवाच्या तोंडातून वायू बाहेर पडला, तो फारच प्रचंड आणि गोटे पडणारा होता. ब्रह्मदेवाने त्याला थांबवले आणि सांगितले, 'मूर्त रूप धारण कर आणि शांत हो,' म्हणून तो मूर्तिमंत झाला.

सर्वेषां चैव देवानां यद् वित्तं फलमेव च । तत्सर्वं पाहि येनोक्तं तस्माद् धनपतिर्भवत् ।। ३०.

सर्व देवतांचे जे धन आणि फळ आहे, ते सर्व जप, असे सांगितल्यामुळे तू धनाचा स्वामी होशील.

तस्य ब्रह्मा ददौ तुष्टस्तिथिमेकादशीं प्रभुः । तस्यामनग्निपक्वाशी यो भवेन्नियतः शुचिः ।। ३०.

त्यावर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवाने त्याला एकादशीचे व्रत दिले; त्या दिवशी जो कोणी अग्निपाक न केलेले अन्न शुद्धपणे आणि संयमाने खातो—

तस्याशु धनदो देवस्तुष्टः सर्वं प्रयच्छति । एषा धनपतेर्मूर्तिः सर्वकिल्बिषनाशिनी ।। ३०.

त्याला धन देणारा देव प्रसन्न होऊन सर्व काही लवकर देतो; ही धनपतीची मूर्ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.

य एतां श्रृणुयाद् भक्त्या पुरुषः पठतेऽपि वा । सर्वकाममवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ।। ३०.

जो पुरुष भक्तीने हे ऐकतो किंवा पठण करतो, त्याला सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि तो स्वर्गलोकात जातो.

महातपा उवाच । मनोर्नाम मनुत्वं च यदेतत् पठ्यते किल । प्रयोजनवशाद् विष्णुरसावेव तु मूर्त्तिमान् ।। ३१.

महातपा म्हणाले: जे 'मनु' आणि 'मनुत्व' म्हणून वाचले जाते, ते प्रत्यक्ष गरजेनुसार विष्णूच मूर्तिमंत झाले होते.

योऽसौ नारायणो देवः परात् परतरो नृप । तस्य चिन्ता समुत्पन्ना सृष्टिं प्रति नरोत्तम ।। ३१.

जो नारायण देव सर्वांत श्रेष्ठ आहे, राजन, त्याच्या मनात सृष्टीबद्दल विचार उत्पन्न झाला, हे नरश्रेष्ठ.

सृष्टा चेयं मया सृष्टिः पालनीया मयैव ह । कर्मकाण्डं त्वमूर्त्तेन कर्तुं नैवेह शक्यते । तस्मान्मूर्त्तिं सृजाम्येकां यया पाल्यमिदं जगत् ।। ३१.

ही सृष्टी मी निर्माण केली आहे; तिला मीच सांभाळले पाहिजे. पण शरीराशिवाय कर्मकांड करता येत नाही, म्हणून मी एक मूर्त रूप निर्माण करतो, ज्यामुळे हे जग सांभाळता येईल.

एवं चिन्तयतस्तस्य सत्याभिध्यायिनो नृप । प्राक्सृष्टिजातं राजन् वै मूर्त्तिमत् तत्पुरो बभौ ।। ३१.

असा खरा संकल्प करत असताना, राजन, त्याच्या समोर सृष्टीपूर्वी जन्मलेले एक मूर्तिमंत रूप प्रकट झाले.

पुरोभूते ततस्तस्मिन् देवो नारायणः स्वयम् । प्रविशन्तं ददर्शाथ त्रैलोक्यं तस्य देहतः ।। ३१.

ते रूप समोर उभे राहिल्यावर, नारायण देवाने पाहिले की, तो स्वतःच्या देहातून त्रैलोक्यात प्रवेश करत आहे.

ततः सस्मार भगवान् वरदानं पुरातनम् । वागादीनां ततस्तुष्टः प्रादात् तस्य पुनर्वरम् ।। ३१.

मग भगवंताने प्राचीन वर आठवला; त्याच्या वाणीवर आणि इतर गुणांवर प्रसन्न होऊन त्याला पुन्हा वर दिला.

सर्वज्ञः सर्वकर्ता त्वं सर्वलोकनमस्कृतः । त्रैलोक्यविशनाच्च त्वं भव विष्णुः सनातनः ।। ३१.

तू सर्वज्ञ, सर्वकर्म करणारा, आणि सर्व लोकांचा सन्मान्य आहेस; त्रैलोक्यात प्रवेश केल्यामुळे तूच सनातन विष्णू हो.

देवानां सर्वदा कार्यं कर्त्तव्यं ब्रह्मणस्तथा । सर्वज्ञत्वं च भवतु तव देव न संशयः ।। ३१.

सर्व देवतांचे आणि ब्रह्मदेवाचे कार्य नेहमी तुलाच करावे लागेल; आणि सर्वज्ञता तुझ्या ठिकाणी असो, हे देवा—यात शंका नाही.

एवमुक्त्वा ततो देवः प्रकृतिस्थो बभूव ह । विष्णुरप्यधुना पूर्वां बुद्धिं सस्मार च प्रभुः ।। ३१.

असे म्हणून देव स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर झाला; आणि विष्णू प्रभूने आता आपला पूर्वीचा संकल्प आठवला.

तदा संचिन्त्य भगवान् योगनिद्रां महातपाः । तस्यां संस्थाप्य भगवानिन्द्रियार्थोद्भवाः प्रजाः । ध्यात्वा परेण रूपेण ततः सुष्वाप वै प्रभुः ।। ३१.

त्या वेळी, महान तपस्वी भगवान् योगनिद्रा आठवून, आपल्या योगशक्तीने सर्व इंद्रियांच्या विषयांपासून उत्पन्न झालेल्या सृष्टीला तिच्यात स्थिर करून, आपल्या परम रूपाचा ध्यान करत, प्रभू झोपेत गेले.

तस्य सुप्तस्य जठरान्महत्पद्मं विविःसृतम् । सप्तद्वीपवती पृथ्वी ससमुद्रा सकानना ।। ३१.

त्यांच्या झोपेत असताना त्यांच्या पोटातून एक मोठे कमळ उमलले, आणि त्या कमळावर सात द्वीपांनी, समुद्रांनी आणि जंगलांनी युक्त पृथ्वी प्रकट झाली.

तस्य रूपस्य विस्तारं पातालं नालसंस्थितम् । कर्णिकायां तथा मेरुस्तन्मध्ये ब्रह्मणो भवः ।। ३१.

त्या कमळाच्या रूपाचा विस्तार पाताळापर्यंत पोहोचला होता, त्याचा दांडा आधारासारखा होता; कमळाच्या मध्यभागी मेरू पर्वत उभा होता आणि त्याच्या अगदी मध्यभागी ब्रह्माचे निवासस्थान होते.

एवं दृष्ट्वा परं तस्य शरीरस्य तु संभवम् । मुमुचे तच्छरीरस्थो वायुर्वायुं समं सृजत् ।। ३१.

अशा प्रकारे त्या देहाचा परम उत्पत्ती पाहून, त्या शरीरात असलेला वायू मुक्त झाला आणि त्याने तो वायू समप्रमाणात निर्माण केला.

अविद्याविजयं चेमं शङ्खरूपेण धारय । अज्ञानच्छेदनार्थाय खङ्गं तेऽस्तु सदा करे ।। ३१.

अविद्येवर विजय मिळवण्यासाठी हे शंख धारण कर, आणि अज्ञान छेदण्यासाठी तलवार तुझ्या हातात नेहमी असो.

कालचक्रमिमं घोरं चक्रं त्वं धारयाच्युत । अधर्मगजघातार्थं गदां धारय केशव ।। ३१.

हे अच्युत, हा भयंकर काळचक्र तू धारण कर, आणि अधर्मरूपी हत्तीचा नाश करण्यासाठी गदा तुझ्या हातात असो, हे केशव.