वराहपुराणम्

ब्रह्मणः सृजतः सृष्टिमादिसर्गे समुत्थिते । चिन्ताभून्महती को मे प्रजाः सृष्टा धरिष्यति ।। २९.

ब्रह्मा जेव्हा सृष्टीची सुरुवात करत होता, तेव्हा त्याच्या मनात मोठी चिंता आली—'माझ्या निर्माण केलेल्या प्रजांमध्ये कोण त्यांना टिकवून ठेवेल?'

एवं चिन्तयतस्तस्य अवकाशं प्रजास्विह । प्रादुर्बभूवुः श्रोत्रेभ्यः दश कन्या महाप्रभाः ।। २९.

तो असे विचार करत असताना, त्याच्या कानांतून दहा तेजस्वी कन्या प्रकट झाल्या, ज्यांनी या जगात प्रजांसाठी जागा निर्माण केली.

पूर्वा च दक्षिणा चैव प्रतीची चोत्तरा तथा । ऊर्ध्वाऽधरा च षण्मुख्याः कन्या ह्यासंस्तदा नृप ।। २९.

त्यात पूर्व, दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर या दिशा, तसेच वरची आणि खालची—या सहा कन्या त्या वेळी मुख्य होत्या, राजन.

अन्याश्चतस्त्रस्तेषां तु कन्याः परमशोभनाः । रूपस्विन्यो महाभागा गाम्भीर्येण समन्विताः ।। २९.

त्यांच्यातील उर्वरित चार कन्या अतिशय सुंदर, रूपवती, भाग्यशाली आणि गंभीर स्वभावाच्या होत्या.

ता ऊचुः प्रणयाद् देवं प्रजापतिमकल्मषम् । अवकाशं तु नो देहि देवदेव प्रजापते ।। २९.

त्या कन्यांनी प्रेमाने निष्कलंक प्रजापतीला म्हटले, 'देवाधिदेव, प्रजापती, आम्हाला राहण्यासाठी जागा द्या.'

यत्र तिष्ठामहे सर्वा भर्तृभिः सहिताः सुखम् । पतयश्च महाभागा देहि नोऽव्यक्तसंभव ।। २९.

'जिथे आम्ही सर्वजणी आमच्या पतींसह सुखाने राहू शकू; आणि आम्हाला, सर्वांच्या मूळ असलेल्या, थोर पतीही द्या.'

ब्रह्मोवाच । ब्रह्माण्डमेतत् सुश्रोण्यः शतकोटिप्रविस्तरम् । तस्यान्ते स्वेच्छया भद्रा उष्यतां मा विलम्बत ।। २९.

ब्रह्मा म्हणाला: 'सुंदर कंबरेच्या कन्यांनो, हे ब्रह्मांड शंभर कोटी विस्तारले आहे. त्याच्या शेवटी, ज्या ठिकाणी हवे तिथे राहा, विलंब करू नका.'

भर्तॄंश्च वः प्रयच्छामि सृष्ट्वा रूपस्विनोऽनघाः । यथेष्टं गम्यतां देशो यस्या यो रोचतेऽधुना ।। २९.

'मी तुम्हाला रूपवान, निष्पाप पती निर्माण करून देईन. प्रत्येक जणीला जिथे आवडेल तिथे जा.'

एवमुक्ताश्च ताः सर्वा यथेष्टं प्रययुस्तदा । ब्रह्मापि ससृजे तूर्णं लोकपालान् महाबलान् ।। २९.

असे सांगितल्यावर त्या सर्व कन्या ज्या ज्या ठिकाणी हवे तिथे गेल्या, आणि ब्रह्माने लगेचच शक्तिशाली लोकपाल निर्माण केले.

सृष्ट्वा तु लोकपालांस्तु ताः कन्याः पुनराह्वयत् । विवाहं कारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः ।। २९.

लोकपाल निर्माण केल्यावर ब्रह्माने त्या कन्यांना पुन्हा बोलावले आणि सर्वांचे विवाह लावून दिले.

एकामिन्द्राय स प्रादादग्नयेऽन्यां यमाय च । निर्ऋताय च देवाय वरुणाय महात्मने ।। २९.

त्याने एक कन्या इंद्राला, दुसरी अग्निला, एक यमाला, एक निरृतिला आणि एक महान आत्मा असलेल्या वरुणाला दिली.

वायवे धनदेशाय ईशानाय च सुव्रत । ऊर्द्ध्वां स्वयमधिष्ठाय शेषायाधो व्यवस्थिताम् ।। २९.

वायू, कुबेर आणि ईशान यांना इतर कन्या दिल्या; ब्रह्मा स्वतः वरच्या दिशेला अधिष्ठान दिले, आणि शेषाला खालील दिशा दिली.

एवं दत्त्वा पुनर्ब्रह्मा तिथिं प्रादाद् दिशां पुनः । दशमीं भर्तृनाम्नस्तु दध्यन्नं भोजनं प्रभुः ।। २९.

अशा प्रकारे कन्यांचे विभाजन केल्यावर, ब्रह्माने दिशांना पुन्हा एक तिथी दिली—दशमी, जी त्यांच्या पतींच्या नावाने ओळखली जाऊ लागली, आणि दहीभात हे त्यांच्या अन्न म्हणून ठरवले.

ततः प्रभृति ता देव्यः सेन्द्राद्याः परिकीर्तिताः । दशमी च तिथिस्तासामतीव दयिताभवत् ।। २९.

त्या वेळेपासून, त्या देवी आणि इंद्रादी देव प्रसिद्ध झाले, आणि दशमी तिथी त्यांना विशेष प्रिय झाली.

तस्यां दध्याशनो यस्तु सुव्रती भवते नरः । तस्य पापक्षयं तास्तु कुर्वन्त्यहरहर्नृप ।। २९.

जो कोणी त्या दिवशी नियमाने दहीभात खातो, राजन, त्या देवी त्याचे पाप दिवसेंदिवस दूर करतात.

यश्चैतच्छृणुयाज्जन्म दिशां नियतमानसः । स प्रतिष्ठामवाप्नोति ब्रह्मलोके न संशयः ।। २९.

जो कोणी या दिशांच्या जन्माची ही कथा एकाग्र मनाने ऐकतो, त्याला ब्रह्मलोकात अढळ स्थान मिळते—याबद्दल काहीच शंका नाही.

महातपा उवाच । श्रृणु चान्यां वसुपतेरुत्पत्तिं पापनाशिनीम् । यथा वायुः शरीरस्थो धनदः संबभूव ह ।। ३०.

महातपा म्हणाले: आता तू धनाधिपतीच्या दुसऱ्या जन्माचीही, पापांचा नाश करणारी कथा ऐक. कसा वायू शरीरात राहून धन देणारा झाला, ते मी सांगतो.

आद्यं शरीरं यत् तस्मिन् वायुरन्तः स्थितोऽभवत् । प्रयोजनान्मूर्त्तिमत्त्वमादिष्टं क्षेत्रदेवता ।। ३०.

ते पहिले शरीर, ज्यात वायू आत राहिला, त्या हेतूने त्याला मूर्तिमंत रूप देऊन क्षेत्राचे देवत्व दिले गेले.

तत्र मूर्त्तस्य वायोस्तु उत्पत्तिः कीर्त्त्यये मया । तां श्रृणुष्व महाभाग कथ्यमानां मयानघ ।। ३०.

त्या ठिकाणी वायूच्या मूर्त रूपाचा जन्म मी प्रसिद्धीसाठी सांगतो आहे; हे महाभाग, पापरहित, मी सांगतो ते तू ऐक.

ब्रह्मणः सृष्टिकामस्य मुखाद् वायुर्विनिर्ययौ । प्रचण्डशर्करावर्षी तं ब्रह्मा प्रत्यषेधयत् । मूर्त्तो भवस्व शान्तश्च तत्रोक्तो मूर्त्तिमान् भवत् ।। ३०.

सृष्टीची इच्छा असलेल्या ब्रह्मदेवाच्या तोंडातून वायू बाहेर पडला, तो फारच प्रचंड आणि गोटे पडणारा होता. ब्रह्मदेवाने त्याला थांबवले आणि सांगितले, 'मूर्त रूप धारण कर आणि शांत हो,' म्हणून तो मूर्तिमंत झाला.

सर्वेषां चैव देवानां यद् वित्तं फलमेव च । तत्सर्वं पाहि येनोक्तं तस्माद् धनपतिर्भवत् ।। ३०.

सर्व देवतांचे जे धन आणि फळ आहे, ते सर्व जप, असे सांगितल्यामुळे तू धनाचा स्वामी होशील.

तस्य ब्रह्मा ददौ तुष्टस्तिथिमेकादशीं प्रभुः । तस्यामनग्निपक्वाशी यो भवेन्नियतः शुचिः ।। ३०.

त्यावर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवाने त्याला एकादशीचे व्रत दिले; त्या दिवशी जो कोणी अग्निपाक न केलेले अन्न शुद्धपणे आणि संयमाने खातो—

तस्याशु धनदो देवस्तुष्टः सर्वं प्रयच्छति । एषा धनपतेर्मूर्तिः सर्वकिल्बिषनाशिनी ।। ३०.

त्याला धन देणारा देव प्रसन्न होऊन सर्व काही लवकर देतो; ही धनपतीची मूर्ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.

य एतां श्रृणुयाद् भक्त्या पुरुषः पठतेऽपि वा । सर्वकाममवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ।। ३०.

जो पुरुष भक्तीने हे ऐकतो किंवा पठण करतो, त्याला सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि तो स्वर्गलोकात जातो.

महातपा उवाच । मनोर्नाम मनुत्वं च यदेतत् पठ्यते किल । प्रयोजनवशाद् विष्णुरसावेव तु मूर्त्तिमान् ।। ३१.

महातपा म्हणाले: जे 'मनु' आणि 'मनुत्व' म्हणून वाचले जाते, ते प्रत्यक्ष गरजेनुसार विष्णूच मूर्तिमंत झाले होते.

योऽसौ नारायणो देवः परात् परतरो नृप । तस्य चिन्ता समुत्पन्ना सृष्टिं प्रति नरोत्तम ।। ३१.

जो नारायण देव सर्वांत श्रेष्ठ आहे, राजन, त्याच्या मनात सृष्टीबद्दल विचार उत्पन्न झाला, हे नरश्रेष्ठ.

सृष्टा चेयं मया सृष्टिः पालनीया मयैव ह । कर्मकाण्डं त्वमूर्त्तेन कर्तुं नैवेह शक्यते । तस्मान्मूर्त्तिं सृजाम्येकां यया पाल्यमिदं जगत् ।। ३१.

ही सृष्टी मी निर्माण केली आहे; तिला मीच सांभाळले पाहिजे. पण शरीराशिवाय कर्मकांड करता येत नाही, म्हणून मी एक मूर्त रूप निर्माण करतो, ज्यामुळे हे जग सांभाळता येईल.

एवं चिन्तयतस्तस्य सत्याभिध्यायिनो नृप । प्राक्सृष्टिजातं राजन् वै मूर्त्तिमत् तत्पुरो बभौ ।। ३१.

असा खरा संकल्प करत असताना, राजन, त्याच्या समोर सृष्टीपूर्वी जन्मलेले एक मूर्तिमंत रूप प्रकट झाले.

पुरोभूते ततस्तस्मिन् देवो नारायणः स्वयम् । प्रविशन्तं ददर्शाथ त्रैलोक्यं तस्य देहतः ।। ३१.

ते रूप समोर उभे राहिल्यावर, नारायण देवाने पाहिले की, तो स्वतःच्या देहातून त्रैलोक्यात प्रवेश करत आहे.