वराहपुराणम्

तत्र देवोऽप्यसौ दैत्यं त्रिशूलेनाहनद् भृशम् । तस्याहतस्य यद् रक्तमपतद् भूतले किल । तत्रान्धका असंख्याता बभूवुरपरे भृशम् ।। २७.

त्या ठिकाणी रुद्राने त्रिशूळाने त्या दैत्यावर जोरदार प्रहार केला; अंधकाच्या जखमी शरीरातून जे रक्त पृथ्वीवर पडले, तिथे असंख्य आणि भयंकर अंधक जन्मले.

तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रुद्रो शूलेऽन्धकं मृधे । गृहीत्वा त्रिशिखाग्रेण ननर्त्त परमेश्वरः ।। २७.

हे अद्भुत दृश्य पाहून, रुद्राने युद्धात अंधकाला त्रिशूळावर टोचले आणि परमेश्वराने त्रिशूळाच्या टोकावर त्याला धरून तांडव केले.

इतरेऽप्यन्धकाः सर्वे चक्रेण परमेष्ठिना । नारायणेन निहतास्तत्र येऽन्ये समुत्थिताः । २७.

तिथे निर्माण झालेले इतर सर्व अंधक, परमेश्वर नारायणाच्या चक्राने नष्ट झाले.

असृग्धारातुषारैस्तु शूलप्रोतस्य चासकृत् । अनारतं समुत्तस्थुस्ततो रुद्रो रुषान्वितः ।। २७.

रक्ताच्या आणि हिमाच्या धारांनी, त्रिशूळाने वारंवार छिन्नभिन्न झाल्यावर, सतत त्या ठिकाणी उठत होते; तेव्हा रुद्र प्रचंड रागाने भरून गेले.

तस्य क्रोधेन महता मुखाज्ज्वाला विनिर्ययौ । तद्रूपधारिणी देवी यां तां योगेश्वरीं विदुः ।। २७.

त्यांच्या मोठ्या क्रोधामुळे त्यांच्या तोंडातून ज्वाळा बाहेर आली; ती ज्वाळा देवीच्या रूपात प्रकट झाली, जिला योगीजन योगेश्वरी म्हणतात.

स्वरूपधारिणी चान्या विष्णुनापि विनिर्मिता । ब्रह्मणा कार्तिकेयेन इन्द्रेण च यमेन च । वराहेण च देवेन विष्णुना परमेष्ठिना ।। २७.

तसेच, स्वतःचे रूप धारण केलेली दुसरी देवीसुद्धा विष्णू, ब्रह्मा, कार्तिकेय, इंद्र, यम, वराह आणि परब्रह्म विष्णू यांनी निर्माण केली.

पातालोद्धरणं रूपं तस्या देव्या विनिर्ममे । माहेश्वरी च राजेन्द्र इत्येता अष्टमारतः ।। २७.

त्या देवीचे रूप पाताळातून वर काढण्यासाठी घडवले गेले; तीच देवी महेश्वरी म्हणून ओळखली जाते, राजन्, अशा या आठ मातृका आहेत.

कारणं तानि यत्प्रोक्तं क्षेत्रज्ञेनावधारणम् । शरीराद् देवतानां तु तदिदं कीर्तितं मया ।। २७.

ज्याचा हेतू ज्ञात आहे, जो क्षेत्रज्ञ आहे, त्याने सांगितलेल्या कारणामुळे, देवतांच्या देहातून या देवी निर्माण झाल्या, हे मी तुला सांगितले.

कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मोहोऽथ पञ्चमः । मात्सर्यं षष्ठमित्याहुः पैशुन्यं सप्तमं तथा । असूया चाऽष्टमी ज्ञेया इत्येता अष्टमातरः ।। २७.

काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह हा पाचवा, मत्सर सहावा, कपट सातवा, आणि असूया आठवी — या आठ मातृका म्हणून ओळखल्या जातात.

कामं योगेश्वरीं विद्धि क्रोधो माहेश्वरीं तथा । लोभस्तु वैष्णवी प्रोक्ता ब्रह्माणी मद एव च ।। २७.

काम म्हणजे योगेश्वरी, क्रोध म्हणजे महेश्वरी, लोभ वैष्णवी, आणि मद ब्राह्मी असे समजावे.

मोहः स्वयंभूः कौमारी मात्सर्यं चेन्द्रजं विदुः । यमदण्डधरा देवी पैशुन्यं स्वयमेव च । असूया च वराहाख्या इत्येताः परिकीर्तिताः ।। २७.

मोह म्हणजे स्वयंभू, कौमारी म्हणजे मत्सर, इंद्रजा म्हणजे मत्सर, यमाचा दंड धारण करणारी देवी म्हणजे कपट, आणि असूया म्हणजे वराहा — अशा या देवी मोजल्या जातात.

कामादिगण एषोऽयं शरीरे परिकीर्तितः । जग्राह मूर्त्तिं तु यथा तथा ते कीर्तितं मया ।। २७.

कामादिकांचा हा समूह देहात असा सांगितला आहे; प्रत्येकाने जशी मूर्ती घेतली, तशी मी त्यांची माहिती तुला दिली.

एताभिर्देवताभिश्च तस्य रक्तेऽतिशोषिते । क्षयं गताऽऽसुरी माया स च सिद्धोऽन्धकोऽभवत् । एतत् ते सर्वमाख्यातमात्मविद्याऽमृतं मया ।। २७.

या देवींमुळे जेव्हा त्याचे रक्त खूपच आटले, तेव्हा असुराची माया नष्ट झाली आणि अंधक सिद्ध झाला; हे सर्व मी तुला सांगितले, हे आत्मविद्येचे अमृत आहे.

य एतच्छृणुयान्नित्यं मातॄणामुद्भवं शुभम् । तस्य ताः सर्वतो रक्षां कुर्वन्त्यनुदिनं नृप ।। २७.

जो कोणी दररोज या मातृकांचा शुभ उत्पत्तीचा कथा ऐकतो, त्याची त्या सर्व बाजूंनी रोजच रक्षण करतात, राजन्.

यश्चैतत् पठते जन्म मातॄणां पुरुषोत्तम । स धन्यः सर्वदा लोके शिवलोकं च गच्छति ।। २७.

जो कोणी या मातृकांचा जन्म वाचतो, हे श्रेष्ठ पुरुषा, तो नेहमीच या जगात धन्य होतो आणि शिवलोकाला जातो.

तासां च ब्रह्मणा दत्ता अष्टमी तिथिरुत्तमा । एताः संपूजयेद् भक्त्या बिल्वाहारो नरः सदा । तस्य ताः परितुष्टास्तु क्षेमारोग्यं ददन्ति च ।। २७.

या देवींना ब्रह्म्याने आठवी तिथी श्रेष्ठ म्हणून दिली; जो मनुष्य नेहमी बिल्वपत्र खाऊन भक्तीने त्यांची पूजा करतो, त्याच्यावर त्या प्रसन्न होऊन त्याला कल्याण आणि आरोग्य देतात.

प्रजापाल उवाच । कथं माया समुत्पन्ना दुर्गा कात्यायनी शुभा । आदिक्षेत्रे स्थिता सूक्ष्मा पृथग्मूर्त्ता व्यजायत ।। २८.

प्रजापाल म्हणाले: माया कशी उत्पन्न झाली? शुभ दुर्गा आणि कात्यायनी, जी आदिकाळच्या क्षेत्रात सूक्ष्म स्वरूपात वेगवेगळ्या रूपात वसलेली आहे, ती कशी प्रकट झाली?

महातपा उवाच । आसीद् राजा पुरा राजन् सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । वरुणांशो महाराज सोऽरण्ये तपसि स्थितः ।। २८.

महातप म्हणाले: पूर्वी एक राजा होता, राजन्, त्याचे नाव सिंधुद्वीप, तो फार पराक्रमी होता, वरुणाचा अंश होता आणि तो अरण्यात तपश्चर्या करत होता.

पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेदिति नारधिपः । एवं कृतमतिः सोऽथ महता तपसा स्वकम् । कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रत ।। २८.

त्याने ठरवले होते की, माझा मुलगा इंद्राचा नाश करण्यासाठी जन्माला यावा; म्हणून त्याने मोठ्या तपाने आपले शरीर शोषून, दृढ व्रत धारण केले.

प्रजापाल उवाच । कथं तस्य द्विजश्रेष्ठ शक्रेणापकृतं भवेत् । येनासौ तद्विनाशाय पुत्रमिच्छन् व्रते स्थितः ।। २८.

प्रजापाल म्हणाले: त्या राजावर इंद्राने काय अन्याय केला, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, की त्याने इंद्राचा नाश व्हावा म्हणून असे व्रत घेतले?

महातपा उवाच । सोऽन्यजन्मनि पुत्रोऽभूत् त्वष्टुर्बलभृतां वरः । अवध्यः सर्वशस्त्रेषु अपां फेनेन नाशितः ।। २८.

महातप म्हणाले: पूर्वजन्मी त्याचा मुलगा त्वष्टा होता, जो बलवानांचा प्रमुख होता, सर्व शस्त्रांनी ज्याचा नाश होऊ शकत नव्हता, पण पाण्याच्या फेसाने त्याचा विनाश झाला.

जलफेनेन निहतस्तस्मिँल्लयमवाप्नुयात् । पुनर्ब्रह्मान्वयाज्जातः सिन्धुद्वीपेति संज्ञितः । स तेपे परमं तीव्रं शक्रवैरमनुस्मरन् ।। २८.

पाण्याच्या फेसाने मारला गेल्यावर तो तिथेच नष्ट झाला; पण ब्रह्माच्या वंशातून पुन्हा जन्म घेऊन त्याला सिंधुद्वीप असं नाव पडलं. इंद्राशी असलेली शत्रुत्वाची आठवण ठेवून त्याने फार कठोर तपश्चर्या केली.

ततः कालेन महता नदी वेत्रवती शुभा । मानुषं रूपमास्थाय सालंकारं मनोरमम् । आजगाम यतो राजा तेपे परमकं तपः ।। २८.

खूप काळानंतर शुभ अशी वेत्रवती नदी सुंदर अलंकार घालून, मनमोहक स्त्रीरूप धारण करून, ज्या ठिकाणी राजा कठोर तप करत होता तिथे आली.

तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां स राजा क्रुद्धमानसः । उवाच काऽसि सुश्रोणि सत्यं कथय भामिनि ।। २८.

ती अत्यंत सुंदर रूपात दिसल्यावर, राजाचा मन रागाने भरून गेला आणि त्याने विचारले, 'सुंदर कंबरेच्या स्त्री, तू कोण आहेस? हे सत्या, खरं खरं सांग.'

नद्युवाच । अहं जलपतेः पत्नी वरुणस्य महात्मनः । नाम्ना वेत्रवती पुण्या त्वामिच्छन्तीहमागता ।। २८.

ती नदी म्हणाली, 'मी पाण्याच्या अधिपतीची, म्हणजेच महात्मा वरुणाची पत्नी आहे. माझं नाव पुण्यवती वेत्रवती आहे, आणि मी तुला इच्छून इथे आले आहे.'

साभिलाषां परस्त्रीं च भजमानां विसर्ज्जयेत् । स पापः पुरुषो ज्ञेयो ब्रह्महत्यां च विन्दति । एवं ज्ञात्वा महाराज भजमानां भजस्व माम् ।। २८.

जो पुरुष दुसऱ्याच्या स्त्रीला इच्छून तिचा उपभोग घेतो, त्याला सोडून द्यावं; तो पापी मानला जातो आणि ब्राह्मणहत्येचं पाप त्याला लागतं. हे महाराज, हे जाणून, मी तुझ्याकडे आले आहे, मला स्वीकार.

एवमुक्तस्तया राजा साभिलाषोपभुक्तवान् । तस्य सद्योऽभवत् पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः ।। २८.

तिने असं सांगितल्यावर, राजा इच्छेने तिच्या संगतीत गेला. लगेचच त्यांना एक पुत्र झाला, जो बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी होता.

वेत्रवत्युदरे जातो नाम्ना वैत्रासुरोऽभवत् । बलवानतितेजस्वी प्राग्ज्योतिषपतिर्भवत् ।। २८.

वेत्रवतीच्या उदरात जन्मलेला तो पुत्र वैत्रासुर नावाने ओळखला गेला. तो अत्यंत बलवान आणि तेजस्वी होता आणि प्राग्ज्योतिषाचा स्वामी बनला.

स कालेन युवा जातो बलवान् दृढविक्रमः । महायोगेन संयुक्तो जिगायेमां वसुंधराम् ।। २८.

काळानुसार तो तरुण, बलवान आणि दृढनिश्चयी झाला. मोठ्या योगशक्तीने युक्त होऊन त्याने ही संपूर्ण पृथ्वी जिंकली.