वराहपुराणम्

रुद्रोऽपि वासुकिं ध्यात्वा तक्षकं च धनंजयम् । वलयं कटिंसूत्रं च चकार परमेश्वरः ।। २७.

रुद्राने वासुकी, तक्षक आणि धनंजय यांचा ध्यान करून, त्यांना कडे, कमरेचा पट्टा आणि यज्ञोपवीत अशा रूपात धारण केलं.

नीलनामा च दैत्येन्द्रो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् । आगतस्त्वरितः शक्रहस्तीवोद्धतरूपवान् ।। २७.

नील नावाचा दैत्यराज हत्तीचे रूप घेऊन, इंद्राच्या ऐरावतासारखा बलवान दिसत, भव्याजवळ वेगाने आला.

स ज्ञातो नन्दिना दैत्यो वीरभद्राय दर्शितः । वीरभद्रोऽपि सिंहेन रूपेणाहत्य च द्रुतम् ।। २७.

त्या दैत्याला नंदीने ओळखून वीरभद्राला दाखवले; वीरभद्राने सिंहाचे रूप घेऊन त्याला पटकन ठार केले.

तस्य कृत्तिं विदार्याशु करिणस्त्वञ्जनप्रभाम् । रुद्रायार्पितवान् सोऽपि तमेवाम्बरमाकरोत् । ततः प्रभृति रुद्रोऽपि गजचर्मपटोऽभवत् ।। २७.

त्या हत्तीच्या काळ्या कातडीला फाडून, ती रुद्राला अर्पण केली; रुद्राने ती वस्त्र म्हणून अंगावर घेतली. तेव्हापासून रुद्र गजचर्म धारण करणारा झाला.

गजचर्म्मपटो भूत्वा भुजंगाभरणोज्ज्वलः । आदाय त्रिशिखं भीमं सगणोऽन्धकमन्वयात् ।। २७.

गजचर्म परिधान करून, सर्पांच्या दागिन्यांनी शोभून, रुद्राने भीषण त्रिशूळ घेतला आणि आपल्या गणांसह अंधकाचा पाठलाग केला.

ततः प्रवृत्ते युद्धे च देवदानवयोर्महत् । इन्द्राद्या लोकपालास्तु स्कन्दः सेनापतिस्तथा । सर्वे देवगणाश्चान्ये युयुधुः समरे तदा ।। २७.

मग देव आणि दैत्यांमध्ये मोठं युद्ध सुरू झालं; इंद्र आणि इतर लोकपाल, सेनापती स्कंद, तसेच इतर सर्व देवगण त्या युद्धात लढले.

तं दृष्ट्वा नारदा युद्धं ययौ नारायणं प्रति । शशंस च महद् युद्धं कैलासे दानवैः सह ।। २७.

ते युद्ध पाहून नारद नारायणाकडे गेला आणि कैलासावर दैत्यांसोबत चाललेलं मोठं युद्ध त्याला सांगितलं.

तच्छ्रुत्वा चक्रमादाय गरुडस्थो जनार्दनः । तमेव देशमागत्य युयुधे दानवैः सह ।। २७.

हे ऐकून जनार्दन गरुडावर बसून, चक्र हातात घेऊन, त्या ठिकाणी आला आणि दैत्यांशी युद्ध केलं.

आगत्य च ततो देवा हरिणाप्यायिता रणे । विषण्णवदनाः सर्वे पलायनपरा भवन् ।। २७.

मग हरिने युद्धात मदत केल्यावरही, सर्व देव निराश झाले आणि पळू लागले.

तत्र भग्नेषु देवेषु स्वयं रुद्रोऽन्धकं ययौ । तत्र तेन महद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ।। २७.

त्या ठिकाणी देव पराभूत झाल्यावर, स्वतः रुद्र अंधकाच्या समोर गेला; तिथे त्यांच्यात भयंकर आणि अंगावर काटा आणणारे युद्ध झाले.

तत्र देवोऽप्यसौ दैत्यं त्रिशूलेनाहनद् भृशम् । तस्याहतस्य यद् रक्तमपतद् भूतले किल । तत्रान्धका असंख्याता बभूवुरपरे भृशम् ।। २७.

त्या ठिकाणी रुद्राने त्रिशूळाने त्या दैत्यावर जोरदार प्रहार केला; अंधकाच्या जखमी शरीरातून जे रक्त पृथ्वीवर पडले, तिथे असंख्य आणि भयंकर अंधक जन्मले.

तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रुद्रो शूलेऽन्धकं मृधे । गृहीत्वा त्रिशिखाग्रेण ननर्त्त परमेश्वरः ।। २७.

हे अद्भुत दृश्य पाहून, रुद्राने युद्धात अंधकाला त्रिशूळावर टोचले आणि परमेश्वराने त्रिशूळाच्या टोकावर त्याला धरून तांडव केले.

इतरेऽप्यन्धकाः सर्वे चक्रेण परमेष्ठिना । नारायणेन निहतास्तत्र येऽन्ये समुत्थिताः । २७.

तिथे निर्माण झालेले इतर सर्व अंधक, परमेश्वर नारायणाच्या चक्राने नष्ट झाले.

असृग्धारातुषारैस्तु शूलप्रोतस्य चासकृत् । अनारतं समुत्तस्थुस्ततो रुद्रो रुषान्वितः ।। २७.

रक्ताच्या आणि हिमाच्या धारांनी, त्रिशूळाने वारंवार छिन्नभिन्न झाल्यावर, सतत त्या ठिकाणी उठत होते; तेव्हा रुद्र प्रचंड रागाने भरून गेले.

तस्य क्रोधेन महता मुखाज्ज्वाला विनिर्ययौ । तद्रूपधारिणी देवी यां तां योगेश्वरीं विदुः ।। २७.

त्यांच्या मोठ्या क्रोधामुळे त्यांच्या तोंडातून ज्वाळा बाहेर आली; ती ज्वाळा देवीच्या रूपात प्रकट झाली, जिला योगीजन योगेश्वरी म्हणतात.

स्वरूपधारिणी चान्या विष्णुनापि विनिर्मिता । ब्रह्मणा कार्तिकेयेन इन्द्रेण च यमेन च । वराहेण च देवेन विष्णुना परमेष्ठिना ।। २७.

तसेच, स्वतःचे रूप धारण केलेली दुसरी देवीसुद्धा विष्णू, ब्रह्मा, कार्तिकेय, इंद्र, यम, वराह आणि परब्रह्म विष्णू यांनी निर्माण केली.

पातालोद्धरणं रूपं तस्या देव्या विनिर्ममे । माहेश्वरी च राजेन्द्र इत्येता अष्टमारतः ।। २७.

त्या देवीचे रूप पाताळातून वर काढण्यासाठी घडवले गेले; तीच देवी महेश्वरी म्हणून ओळखली जाते, राजन्, अशा या आठ मातृका आहेत.

कारणं तानि यत्प्रोक्तं क्षेत्रज्ञेनावधारणम् । शरीराद् देवतानां तु तदिदं कीर्तितं मया ।। २७.

ज्याचा हेतू ज्ञात आहे, जो क्षेत्रज्ञ आहे, त्याने सांगितलेल्या कारणामुळे, देवतांच्या देहातून या देवी निर्माण झाल्या, हे मी तुला सांगितले.

कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मोहोऽथ पञ्चमः । मात्सर्यं षष्ठमित्याहुः पैशुन्यं सप्तमं तथा । असूया चाऽष्टमी ज्ञेया इत्येता अष्टमातरः ।। २७.

काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह हा पाचवा, मत्सर सहावा, कपट सातवा, आणि असूया आठवी — या आठ मातृका म्हणून ओळखल्या जातात.

कामं योगेश्वरीं विद्धि क्रोधो माहेश्वरीं तथा । लोभस्तु वैष्णवी प्रोक्ता ब्रह्माणी मद एव च ।। २७.

काम म्हणजे योगेश्वरी, क्रोध म्हणजे महेश्वरी, लोभ वैष्णवी, आणि मद ब्राह्मी असे समजावे.

मोहः स्वयंभूः कौमारी मात्सर्यं चेन्द्रजं विदुः । यमदण्डधरा देवी पैशुन्यं स्वयमेव च । असूया च वराहाख्या इत्येताः परिकीर्तिताः ।। २७.

मोह म्हणजे स्वयंभू, कौमारी म्हणजे मत्सर, इंद्रजा म्हणजे मत्सर, यमाचा दंड धारण करणारी देवी म्हणजे कपट, आणि असूया म्हणजे वराहा — अशा या देवी मोजल्या जातात.

कामादिगण एषोऽयं शरीरे परिकीर्तितः । जग्राह मूर्त्तिं तु यथा तथा ते कीर्तितं मया ।। २७.

कामादिकांचा हा समूह देहात असा सांगितला आहे; प्रत्येकाने जशी मूर्ती घेतली, तशी मी त्यांची माहिती तुला दिली.

एताभिर्देवताभिश्च तस्य रक्तेऽतिशोषिते । क्षयं गताऽऽसुरी माया स च सिद्धोऽन्धकोऽभवत् । एतत् ते सर्वमाख्यातमात्मविद्याऽमृतं मया ।। २७.

या देवींमुळे जेव्हा त्याचे रक्त खूपच आटले, तेव्हा असुराची माया नष्ट झाली आणि अंधक सिद्ध झाला; हे सर्व मी तुला सांगितले, हे आत्मविद्येचे अमृत आहे.

य एतच्छृणुयान्नित्यं मातॄणामुद्भवं शुभम् । तस्य ताः सर्वतो रक्षां कुर्वन्त्यनुदिनं नृप ।। २७.

जो कोणी दररोज या मातृकांचा शुभ उत्पत्तीचा कथा ऐकतो, त्याची त्या सर्व बाजूंनी रोजच रक्षण करतात, राजन्.

यश्चैतत् पठते जन्म मातॄणां पुरुषोत्तम । स धन्यः सर्वदा लोके शिवलोकं च गच्छति ।। २७.

जो कोणी या मातृकांचा जन्म वाचतो, हे श्रेष्ठ पुरुषा, तो नेहमीच या जगात धन्य होतो आणि शिवलोकाला जातो.

तासां च ब्रह्मणा दत्ता अष्टमी तिथिरुत्तमा । एताः संपूजयेद् भक्त्या बिल्वाहारो नरः सदा । तस्य ताः परितुष्टास्तु क्षेमारोग्यं ददन्ति च ।। २७.

या देवींना ब्रह्म्याने आठवी तिथी श्रेष्ठ म्हणून दिली; जो मनुष्य नेहमी बिल्वपत्र खाऊन भक्तीने त्यांची पूजा करतो, त्याच्यावर त्या प्रसन्न होऊन त्याला कल्याण आणि आरोग्य देतात.

प्रजापाल उवाच । कथं माया समुत्पन्ना दुर्गा कात्यायनी शुभा । आदिक्षेत्रे स्थिता सूक्ष्मा पृथग्मूर्त्ता व्यजायत ।। २८.

प्रजापाल म्हणाले: माया कशी उत्पन्न झाली? शुभ दुर्गा आणि कात्यायनी, जी आदिकाळच्या क्षेत्रात सूक्ष्म स्वरूपात वेगवेगळ्या रूपात वसलेली आहे, ती कशी प्रकट झाली?

महातपा उवाच । आसीद् राजा पुरा राजन् सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । वरुणांशो महाराज सोऽरण्ये तपसि स्थितः ।। २८.

महातप म्हणाले: पूर्वी एक राजा होता, राजन्, त्याचे नाव सिंधुद्वीप, तो फार पराक्रमी होता, वरुणाचा अंश होता आणि तो अरण्यात तपश्चर्या करत होता.

पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेदिति नारधिपः । एवं कृतमतिः सोऽथ महता तपसा स्वकम् । कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रत ।। २८.

त्याने ठरवले होते की, माझा मुलगा इंद्राचा नाश करण्यासाठी जन्माला यावा; म्हणून त्याने मोठ्या तपाने आपले शरीर शोषून, दृढ व्रत धारण केले.