वराहपुराणम्

देवा ऊचुः । अन्धकेनार्दिताः सर्वे वयं देवा जगत्पते । त्राहि सर्वांश्चतुर्वक्त्र पितामह नमोऽस्तु ते ।। २७.

देव म्हणाले: 'जगत्पती, आम्ही सर्व देव अंधकामुळे त्रस्त झालो आहोत; चारमुखा पितामहा, आमचं रक्षण कर, तुला नमस्कार.'

ब्रह्मोवाच । अन्धकान्नैव शक्तोऽहं त्रातुं वै सुरसत्तमाः । भवं शर्वं महादेवं व्रजाम शरणार्थिनः ।। २७.

ब्रह्मदेव म्हणाला: 'देवतांनो, मी अंधकापासून तुमचं रक्षण करू शकत नाही; आपण सर्वजण महादेव, शर्व यांच्याकडे आश्रय घेऊया.'

किन्तु पूर्वं मया दत्तो वरस्तस्य सुरोत्तमाः । अवध्यस्त्वं हि भविता न शरीरं स्पृशेन्महीम् ।। २७.

पण, देवांनो, मी पूर्वी त्याला असा वर दिला आहे की, त्याचं शरीर पृथ्वीला स्पर्श न करता तो मारला जाणार नाही.

तस्यैवं बलिनस्त्वेको हन्ता रुद्रः परंतपः । तत्र गच्छामहे सर्वे कैलासनिलयं प्रभुम् ।। २७.

तरीही, त्या बलाढ्याचा वध फक्त रुद्रच करू शकतो; चला, आपण सर्वजण कैलासावर राहणाऱ्या प्रभूकडे जाऊया.

एवमुक्त्वा ययौ ब्रह्मा सदेवो भवसन्निधौ । तस्य संदर्शनाद् रुद्रः प्रत्युत्थानादिकाः क्रियाः । कृत्वाभ्युवाच देवेशो ब्रह्माणं भुवनेश्वरम् ।। २७.

असं म्हणून ब्रह्मदेव देवांसह भवानच्या सान्निध्यात गेला; त्यांना पाहून रुद्राने स्वागताची विधी केली आणि जगाचा स्वामी ब्रह्मदेवाला संबोधून बोलला.

शंभुरुवाच । किं कार्यं देवताः सर्वा आगता मम सन्निधौ । येनाहं तत्करोम्याशु आज्ञा कार्या हि सत्वरम् ।। २७.

शंभू म्हणाले, "सर्व देवांनो, तुम्ही माझ्या समोर का आलात? काय करावं याची आज्ञा द्या, मी ते लगेच करीन; तुमची आज्ञा तात्काळ पाळली जाईल."

देवा ऊचुः । रक्षस्व देव बलिनस्त्वन्धकाद् दुष्टचेतसः ।। २७.

देव म्हणाले, "देवा, आम्हाला त्या बलाढ्य आणि दुष्ट मनाच्या अंधकापासून वाचवा."

यावदेवं सुरा सर्वे शंसन्ति परमेष्ठिनः । तावत् सैन्येन महता तत्रैवान्धक आययौ ।। २७.

सर्व देव परमेश्वराला असे सांगत असतानाच, तिथेच अंधक मोठ्या सैन्यासह आला.

बलेन चतुरङ्गेण हन्तुकामो भवं मृधे । तस्य भार्यां गिरिसुतां हर्तुमिच्छन् ससाधनः ।। २७.

तो चारी अंगांनी सज्ज सैन्य घेऊन, युद्धात भव्याला मारण्याच्या इच्छेने, आणि पर्वतराजकन्या म्हणजेच त्याची पत्नी हरण्याच्या हेतूने, पूर्ण तयारीनं आला.

तं दृष्ट्वा सहसाऽयान्तं देवशक्रप्रहारिणम् । सन्नह्य सहसा देवा रुद्रस्यानुचरा भवन् ।। २७.

तो अचानक येताना आणि देवेंद्रावर आघात करणारा पाहून, सर्व देवांनी झटपट शस्त्र उचलली आणि रुद्राचे अनुयायी झाले.

रुद्रोऽपि वासुकिं ध्यात्वा तक्षकं च धनंजयम् । वलयं कटिंसूत्रं च चकार परमेश्वरः ।। २७.

रुद्राने वासुकी, तक्षक आणि धनंजय यांचा ध्यान करून, त्यांना कडे, कमरेचा पट्टा आणि यज्ञोपवीत अशा रूपात धारण केलं.

नीलनामा च दैत्येन्द्रो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् । आगतस्त्वरितः शक्रहस्तीवोद्धतरूपवान् ।। २७.

नील नावाचा दैत्यराज हत्तीचे रूप घेऊन, इंद्राच्या ऐरावतासारखा बलवान दिसत, भव्याजवळ वेगाने आला.

स ज्ञातो नन्दिना दैत्यो वीरभद्राय दर्शितः । वीरभद्रोऽपि सिंहेन रूपेणाहत्य च द्रुतम् ।। २७.

त्या दैत्याला नंदीने ओळखून वीरभद्राला दाखवले; वीरभद्राने सिंहाचे रूप घेऊन त्याला पटकन ठार केले.

तस्य कृत्तिं विदार्याशु करिणस्त्वञ्जनप्रभाम् । रुद्रायार्पितवान् सोऽपि तमेवाम्बरमाकरोत् । ततः प्रभृति रुद्रोऽपि गजचर्मपटोऽभवत् ।। २७.

त्या हत्तीच्या काळ्या कातडीला फाडून, ती रुद्राला अर्पण केली; रुद्राने ती वस्त्र म्हणून अंगावर घेतली. तेव्हापासून रुद्र गजचर्म धारण करणारा झाला.

गजचर्म्मपटो भूत्वा भुजंगाभरणोज्ज्वलः । आदाय त्रिशिखं भीमं सगणोऽन्धकमन्वयात् ।। २७.

गजचर्म परिधान करून, सर्पांच्या दागिन्यांनी शोभून, रुद्राने भीषण त्रिशूळ घेतला आणि आपल्या गणांसह अंधकाचा पाठलाग केला.

ततः प्रवृत्ते युद्धे च देवदानवयोर्महत् । इन्द्राद्या लोकपालास्तु स्कन्दः सेनापतिस्तथा । सर्वे देवगणाश्चान्ये युयुधुः समरे तदा ।। २७.

मग देव आणि दैत्यांमध्ये मोठं युद्ध सुरू झालं; इंद्र आणि इतर लोकपाल, सेनापती स्कंद, तसेच इतर सर्व देवगण त्या युद्धात लढले.

तं दृष्ट्वा नारदा युद्धं ययौ नारायणं प्रति । शशंस च महद् युद्धं कैलासे दानवैः सह ।। २७.

ते युद्ध पाहून नारद नारायणाकडे गेला आणि कैलासावर दैत्यांसोबत चाललेलं मोठं युद्ध त्याला सांगितलं.

तच्छ्रुत्वा चक्रमादाय गरुडस्थो जनार्दनः । तमेव देशमागत्य युयुधे दानवैः सह ।। २७.

हे ऐकून जनार्दन गरुडावर बसून, चक्र हातात घेऊन, त्या ठिकाणी आला आणि दैत्यांशी युद्ध केलं.

आगत्य च ततो देवा हरिणाप्यायिता रणे । विषण्णवदनाः सर्वे पलायनपरा भवन् ।। २७.

मग हरिने युद्धात मदत केल्यावरही, सर्व देव निराश झाले आणि पळू लागले.

तत्र भग्नेषु देवेषु स्वयं रुद्रोऽन्धकं ययौ । तत्र तेन महद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ।। २७.

त्या ठिकाणी देव पराभूत झाल्यावर, स्वतः रुद्र अंधकाच्या समोर गेला; तिथे त्यांच्यात भयंकर आणि अंगावर काटा आणणारे युद्ध झाले.

तत्र देवोऽप्यसौ दैत्यं त्रिशूलेनाहनद् भृशम् । तस्याहतस्य यद् रक्तमपतद् भूतले किल । तत्रान्धका असंख्याता बभूवुरपरे भृशम् ।। २७.

त्या ठिकाणी रुद्राने त्रिशूळाने त्या दैत्यावर जोरदार प्रहार केला; अंधकाच्या जखमी शरीरातून जे रक्त पृथ्वीवर पडले, तिथे असंख्य आणि भयंकर अंधक जन्मले.

तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रुद्रो शूलेऽन्धकं मृधे । गृहीत्वा त्रिशिखाग्रेण ननर्त्त परमेश्वरः ।। २७.

हे अद्भुत दृश्य पाहून, रुद्राने युद्धात अंधकाला त्रिशूळावर टोचले आणि परमेश्वराने त्रिशूळाच्या टोकावर त्याला धरून तांडव केले.

इतरेऽप्यन्धकाः सर्वे चक्रेण परमेष्ठिना । नारायणेन निहतास्तत्र येऽन्ये समुत्थिताः । २७.

तिथे निर्माण झालेले इतर सर्व अंधक, परमेश्वर नारायणाच्या चक्राने नष्ट झाले.

असृग्धारातुषारैस्तु शूलप्रोतस्य चासकृत् । अनारतं समुत्तस्थुस्ततो रुद्रो रुषान्वितः ।। २७.

रक्ताच्या आणि हिमाच्या धारांनी, त्रिशूळाने वारंवार छिन्नभिन्न झाल्यावर, सतत त्या ठिकाणी उठत होते; तेव्हा रुद्र प्रचंड रागाने भरून गेले.

तस्य क्रोधेन महता मुखाज्ज्वाला विनिर्ययौ । तद्रूपधारिणी देवी यां तां योगेश्वरीं विदुः ।। २७.

त्यांच्या मोठ्या क्रोधामुळे त्यांच्या तोंडातून ज्वाळा बाहेर आली; ती ज्वाळा देवीच्या रूपात प्रकट झाली, जिला योगीजन योगेश्वरी म्हणतात.

स्वरूपधारिणी चान्या विष्णुनापि विनिर्मिता । ब्रह्मणा कार्तिकेयेन इन्द्रेण च यमेन च । वराहेण च देवेन विष्णुना परमेष्ठिना ।। २७.

तसेच, स्वतःचे रूप धारण केलेली दुसरी देवीसुद्धा विष्णू, ब्रह्मा, कार्तिकेय, इंद्र, यम, वराह आणि परब्रह्म विष्णू यांनी निर्माण केली.

पातालोद्धरणं रूपं तस्या देव्या विनिर्ममे । माहेश्वरी च राजेन्द्र इत्येता अष्टमारतः ।। २७.

त्या देवीचे रूप पाताळातून वर काढण्यासाठी घडवले गेले; तीच देवी महेश्वरी म्हणून ओळखली जाते, राजन्, अशा या आठ मातृका आहेत.

कारणं तानि यत्प्रोक्तं क्षेत्रज्ञेनावधारणम् । शरीराद् देवतानां तु तदिदं कीर्तितं मया ।। २७.

ज्याचा हेतू ज्ञात आहे, जो क्षेत्रज्ञ आहे, त्याने सांगितलेल्या कारणामुळे, देवतांच्या देहातून या देवी निर्माण झाल्या, हे मी तुला सांगितले.

कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मोहोऽथ पञ्चमः । मात्सर्यं षष्ठमित्याहुः पैशुन्यं सप्तमं तथा । असूया चाऽष्टमी ज्ञेया इत्येता अष्टमातरः ।। २७.

काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह हा पाचवा, मत्सर सहावा, कपट सातवा, आणि असूया आठवी — या आठ मातृका म्हणून ओळखल्या जातात.