वराहपुराणम्

कृते सितं रक्ततनुं तथा च त्रेतायुगे पूततनुं पुराणम् । तथा हरिं द्वापरतः कलौ च कृष्णीकृतात्मानमथो नमामि ।। ३.

कृतयुगात तो शुभ्र आहे, त्रेतायुगात लाल देहाचा, द्वापरयुगात शुद्ध आणि प्राचीन, आणि कलियुगात मी त्या हरिला वंदन करतो, ज्याचं रूप कृष्णवर्णाचं होतं.

ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान् भुजान्तरे क्षत्रमथोरुयुग्मे । विशः पदाग्रेषु तथैव शूद्रान् नमामि तं विश्वतनुं पुराणम् ।। ३.

ज्याने आपल्या तोंडातून ब्राह्मण, हातांतून क्षत्रिय, उरूपासून वैश्य आणि पायांतून शूद्र निर्माण केले, त्या सर्वरूप, प्राचीन पुरुषाला मी वंदन करतो.

परात्परं पारगतं प्रमेयं युधांपतिं कार्यत एव कृष्णम्। गदासिचर्मण्यभृतोत्थपाणिं नमामि नारायणमप्रमेयम् ।। ३.

मी त्या नारायणाला वंदन करतो, जो परात्पर, पार गेलेला, जाणण्याजोगा, योद्ध्यांचा स्वामी, कर्मासाठी कृष्णरूप धारण करणारा, गदा-ढाल हातात घेणारा आणि अगम्य आहे.

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नो जगाद मां नीरदतुल्यघोषः । वरं वृणीष्वेत्यसकृत् ततोऽहं तस्यैव देहे लयमिष्टवांश्च ।। ३.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, देवांचा श्रेष्ठ, प्रसन्न होऊन, मेघासारख्या गडगडाट आवाजात मला म्हणाला, 'वर माग.' मग मी वारंवार त्याच्यात विलीन होण्याची इच्छा व्यक्त केली.

इति श्रुत्वा वचो मह्यं देवदेवः सनातनः । उवाच प्रकृतिं विप्र संसरस्वाक्षयामिमाम् ।। ३.

माझ्याशी अशी वाणी ऐकून, सनातन देवाधिदेव म्हणाले, 'हे ब्राह्मण, या अक्षय प्रकृतीमध्ये तू प्रवेश कर.'

ब्रह्मणो युगसाहस्त्रं तत्ते तस्मात् समुद्भवः । भविता ते तथा नाम दास्यते संप्रयोजनम् ।। ३.

ब्रह्मदेवाच्या हजार युगांनंतर, तू त्या अवस्थेतून पुन्हा प्रकट होशील. त्यावेळी तुझं नाव आणि कार्य तसंच ठरवलं जाईल.

नारं पानीयमित्युक्तं तं पितॄणां सदा भवान् । ददाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति ।। ३.

तू नेहमी पितरांना 'नार' म्हणजे पाणी अर्पण करतोस, म्हणून तुझं नाव 'नारद' असं पडलं.

एवमुक्त्वा गतो देवः सद्योऽदर्शनमुच्चकैः । अहं कलेवरं त्यक्त्वा कालेन तपसा तदा ।। ३.

असं सांगून तो देव तिथून लगेच अदृश्य झाला. मग मी तप करून योग्य वेळी आपलं शरीर सोडलं.

ब्रह्मणोऽङ्गे लयं प्राप्तस्तदोत्पत्तिं च पार्थिव । दिवसे तु पुनः सृष्टो दशभिस्तनयैः सह ।। ३.

राजा, मी ब्रह्मदेवाच्या अंगात विलीन झालो आणि दिवसाच्या सुरुवातीला दहा पुत्रांसह पुन्हा जन्माला आलो.

दिनादिर्यो हि देवस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । स सृष्ट्यादिः समस्तानां देवादीनां न संशयः ।। ३.

जो ब्रह्मदेव अव्यक्तातून जन्म घेतो, त्याचा दिवस म्हणजेच सर्व देव-दानवांसह सृष्टीची आणि संहाराची वेळ असते—यात काहीच शंका नाही.

सर्वस्य जगतः सृष्टिरेषैव प्रभुधर्मतः । एतन्मे प्राकृतं जन्म यन्मां पृच्छसि पार्थिव ।। ३.

देवाच्या नियमाने हेच या सगळ्या जगाचं सर्जन आहे. राजा, तू मला विचारलेलं हेच माझं नैसर्गिक जन्माचं रूप आहे.

तस्मान्नारायणं ध्यात्वा प्राप्तोऽस्मि परतो नृप । तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र भव विष्णुपरायणः ।। ३.

म्हणून मी नारायणाचं ध्यान करून परमपद मिळवलं, राजन. म्हणून, राजाधिराज, तूही विष्णूभक्त व्हावास.

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ।। ४.

धरणी म्हणाली: जो नारायण हा सनातन, सर्वश्रेष्ठ आत्मा आहे, त्याची पूर्ण भक्तीने उपासना करावी का, की नाही? भगवन्, खरं खरं सांग.

श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ।। ४.

श्रीवराह म्हणाले: मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, राम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्की—ही त्याच्या दहा रूपांची नावे आहेत.

इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ।। ४.

हे त्याची रूपं सांगितली आहेत, जीवांची माता. ज्यांना त्याचं दर्शन घ्यायचं आहे, त्यांच्यासाठी ही रूपं जणू पायऱ्यांसारखी शोभतात.

यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ।। ४.

त्याचं परम रूप देवतांनाही दिसत नाही; म्हणून त्या आमच्यासारख्या रूपांतूनच समाधान मानतात.

ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ।। ४.

ब्रह्मदेव भगवंताच्या रूपाने, तसेच रज आणि तम या गुणांनी, या विश्वाची स्थापना आणि हालचाल करतो.

त्वमेका तस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ।। ४.

धरणीधर, तूच त्या देवाची पहिली मूर्ती आहेस; दुसरी मूर्ती पाणी, आणि तिसरी अग्नी असं मानलं जातं.

चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरत्यस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ।। ४.

चौथी मूर्ती वायू, आणि पाचवी आकाश म्हणतात. या त्याच्या मूर्ती आहेत. क्षेत्रज्ञ म्हणजे जाणणारा, असं माझं मत आहे. अशा तीन मूर्ती आणि एकूण आठ मूर्ती त्याच्या आहेत.

आभिव्यप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। ४.

हे संपूर्ण जग नारायणाने व्यापलेलं आहे. हे मी तुला सांगितलं, देवी. अजून काय ऐकायचं आहे?

धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ।। ४.

धरणी म्हणाली: नारदाने असं सांगितल्यावर राजा प्रियव्रताने काय केलं? परमेश्वरा, कृपेनं मला सांग.

श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ।। ४.

श्रीवराह म्हणाले: प्रियव्रताने तुला सात भागांत विभागून आपल्या मुलांना दिलं आणि नारदाच्या वचनांनी आश्चर्यचकित होऊन तप केला.

नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयंभुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ।। ४.

नारायणस्वरूप ब्रह्म जपून, स्वयंभुव मनःपूर्वक संतुष्ट झाला आणि त्याने सर्वोच्च मुक्ती मिळवली.

श्रृणु चान्यद् वरारोहे यद् वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ।। ४.

अगं सुंदरिणी, अजून एक गोष्ट ऐक, जी प्राचीन काळी परमेच्छा असलेल्या राजाच्या उपासनेसाठी घडली होती.

आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ।। ४.

एक अत्यंत धर्मनिष्ठ राजा होता, त्याचं नाव अश्वशिरा. त्याने अश्वमेध यज्ञ केला आणि भरपूर दान दिलं.

स्नातश्चावभृथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ।। ४.

यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर राजा स्नान करून, ब्राह्मणांच्या वेढ्यात बसला होता. तेव्हा योगीश्रेष्ठ कपिल आणि योगिराज जैगीषव्य हे दोघे तिथे आले.

ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रियाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ।। ४.

ते येताच, तो राजसत्ताधीश आनंदाने पटकन उठून, त्यांचं स्वागत करण्याच्या सर्व रीती पार पाडल्या.

तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ।। ४.

राजाने पाहिलं की दोघेही सन्मानाने आसनावर बसले आहेत. मग तो बलाढ्य राजा, स्वतःहून आलेल्या, तीक्ष्णबुद्धी आणि योगविद्येत पारंगत असलेल्या त्या दोघांना विचारू लागला.

भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ।। ४.

माझ्या मनात एक शंका आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तुम्हा दोघांना मी विचारतो—परम नारायण, हरि यांची उपासना कशी करावी?