वराहपुराणम्

त्वया ततं सर्वत एव तेजः प्रतापिना सूर्य यजुःप्रवृत्ते । तिग्मं रथाङ्गं तव देवकल्पं कालाख्यमध्वान्तकरं वदन्ति ।। २६.

सूर्या, तुझं तेज सर्वत्र पसरलेलं आहे, यजुर्वेद सुरू होताच ते प्रखरतेने प्रकट होतं; तुझं तीक्ष्ण रथाचं चाक, दैवी रूपाचं, काळ म्हणून ओळखलं जातं आणि अंधार दूर करतं.

प्रभाकरसक्त्वं रविरादिदेव आत्मा समस्तस्य चराचरस्य । पितामहसक्त्वं वरुणो यमश्च भूतं भविष्यच्च वदन्ति सिद्धाः ।। २६.

सूर्य हा सर्व देवांचा आद्य आहे, तोच सर्व चराचरांचा आत्मा आहे असं ऋषी सांगतात; वरुण आणि यम हे पितामहाचं सामर्थ्य धारण करतात, आणि तोच भूतकाळ व भविष्यकाळ आहे असंही मानलं जातं.

ध्वान्तं प्रणु त्वं सुरलोकपूज्य प्रयाहि शान्तिं पितरो वदन्ति । वेदान्तवेद्योऽसि मखेषु देव त्वं हूयसे विष्णुरसि प्रसह्य । इति स्तुतस्तैः सुरनाथ भक्त्या प्रपाहि शंभो न इति प्रसह्य ।। २६.

तू अंधार दूर करतोस, देवलोकात पूजला जातोस; पितर म्हणतात, 'शांतीकडे जा.' वेदांताने तू ओळखला जातोस, यज्ञात तुला आह्वान केलं जातं, आणि खऱ्या अर्थाने तूच विष्णू आहेस. अशा भक्तीने देवांनी तुझी स्तुती केली आणि विनंती केली: 'आमचं रक्षण कर, शुभकरा, आम्हांवर जास्तीचा भार टाकू नकोस.'

एवमुक्तस्तदा देवैः सौम्यां मूर्त्तिमथाकरोत् । प्रकाशत्वं जगामाशु देवतानां महाप्रभः ।। २६.

देवांनी अशी प्रार्थना केल्यावर, त्या तेजस्वी परमेश्वराने सौम्य रूप धारण केलं आणि देवांसाठी लगेचच तेजस्वी झाला.

एतत्सर्वं सुराणां तु दहनं शामितं पुरा । सप्तम्यां खलु सूर्येण मूर्त्तित्वं कृतवान् भुवि ।। २६.

देवतांच्या जळण्याचं सगळं दुःख तेव्हा शांत झालं; सप्तमीच्या दिवशी सूर्याने पृथ्वीवर आपलं रूप घेतलं.

एतां यः पुरुषो भक्त्या उपास्ते सूर्यमर्चयेत् । भास्करेण च तस्यासौ फलमिष्टं प्रयच्छति ।। २६.

जो कोणी अशा भक्तीने सूर्याची पूजा करतो, त्याला भास्कर त्याच्या इच्छित फळाची प्राप्ती करून देतो.

एतत् ते कथितं राजन् सूर्याख्यानं पुरातनम् । आदिमन्वन्तरे वृत्तं मातरः श्रृणु सांप्रतम् ।। २६.

राजा, मी तुला सूर्याचं हे प्राचीन आख्यान सांगितलं; आता पहिल्या मन्वंतरात काय घडलं ते आई, तू ऐक.

महातपा उवाच । पूर्वमासीन्महादैत्यो बलवानन्धको भुवि । स देवान् वशमानिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः ।। २७.

महातपा म्हणाली: पूर्वी पृथ्वीवर अंधक नावाचा बलाढ्य राक्षस होता; ब्रह्मदेवाने दिलेल्या वरामुळे त्याने देवांना आपल्या अधीन केलं.

तेनात्मवान् सुराः सर्वे त्याजिता मेरुपर्वतम् । ब्रह्माणं शरणं जग्मुरन्धकस्य भयार्दिताः ।। २७.

त्याच्या भीतीने सर्व देवांनी आपली शक्ती असूनही मेरू पर्वत सोडला; अंधकामुळे घाबरून ते ब्रह्मदेवाच्या आश्रयाला गेले.

तानागतांस्तदा ब्रह्मा उवाच सुरसत्तमान् । किमागमनकृत्यं वो देवा ब्रूत किमास्यते ।। २७.

ते आले तेव्हा ब्रह्मदेव त्या श्रेष्ठ देवांना म्हणाला: 'देवांनो, तुम्ही का आलात? तुमचं येण्याचं कारण सांगा.'

देवा ऊचुः । अन्धकेनार्दिताः सर्वे वयं देवा जगत्पते । त्राहि सर्वांश्चतुर्वक्त्र पितामह नमोऽस्तु ते ।। २७.

देव म्हणाले: 'जगत्पती, आम्ही सर्व देव अंधकामुळे त्रस्त झालो आहोत; चारमुखा पितामहा, आमचं रक्षण कर, तुला नमस्कार.'

ब्रह्मोवाच । अन्धकान्नैव शक्तोऽहं त्रातुं वै सुरसत्तमाः । भवं शर्वं महादेवं व्रजाम शरणार्थिनः ।। २७.

ब्रह्मदेव म्हणाला: 'देवतांनो, मी अंधकापासून तुमचं रक्षण करू शकत नाही; आपण सर्वजण महादेव, शर्व यांच्याकडे आश्रय घेऊया.'

किन्तु पूर्वं मया दत्तो वरस्तस्य सुरोत्तमाः । अवध्यस्त्वं हि भविता न शरीरं स्पृशेन्महीम् ।। २७.

पण, देवांनो, मी पूर्वी त्याला असा वर दिला आहे की, त्याचं शरीर पृथ्वीला स्पर्श न करता तो मारला जाणार नाही.

तस्यैवं बलिनस्त्वेको हन्ता रुद्रः परंतपः । तत्र गच्छामहे सर्वे कैलासनिलयं प्रभुम् ।। २७.

तरीही, त्या बलाढ्याचा वध फक्त रुद्रच करू शकतो; चला, आपण सर्वजण कैलासावर राहणाऱ्या प्रभूकडे जाऊया.

एवमुक्त्वा ययौ ब्रह्मा सदेवो भवसन्निधौ । तस्य संदर्शनाद् रुद्रः प्रत्युत्थानादिकाः क्रियाः । कृत्वाभ्युवाच देवेशो ब्रह्माणं भुवनेश्वरम् ।। २७.

असं म्हणून ब्रह्मदेव देवांसह भवानच्या सान्निध्यात गेला; त्यांना पाहून रुद्राने स्वागताची विधी केली आणि जगाचा स्वामी ब्रह्मदेवाला संबोधून बोलला.

शंभुरुवाच । किं कार्यं देवताः सर्वा आगता मम सन्निधौ । येनाहं तत्करोम्याशु आज्ञा कार्या हि सत्वरम् ।। २७.

शंभू म्हणाले, "सर्व देवांनो, तुम्ही माझ्या समोर का आलात? काय करावं याची आज्ञा द्या, मी ते लगेच करीन; तुमची आज्ञा तात्काळ पाळली जाईल."

देवा ऊचुः । रक्षस्व देव बलिनस्त्वन्धकाद् दुष्टचेतसः ।। २७.

देव म्हणाले, "देवा, आम्हाला त्या बलाढ्य आणि दुष्ट मनाच्या अंधकापासून वाचवा."

यावदेवं सुरा सर्वे शंसन्ति परमेष्ठिनः । तावत् सैन्येन महता तत्रैवान्धक आययौ ।। २७.

सर्व देव परमेश्वराला असे सांगत असतानाच, तिथेच अंधक मोठ्या सैन्यासह आला.

बलेन चतुरङ्गेण हन्तुकामो भवं मृधे । तस्य भार्यां गिरिसुतां हर्तुमिच्छन् ससाधनः ।। २७.

तो चारी अंगांनी सज्ज सैन्य घेऊन, युद्धात भव्याला मारण्याच्या इच्छेने, आणि पर्वतराजकन्या म्हणजेच त्याची पत्नी हरण्याच्या हेतूने, पूर्ण तयारीनं आला.

तं दृष्ट्वा सहसाऽयान्तं देवशक्रप्रहारिणम् । सन्नह्य सहसा देवा रुद्रस्यानुचरा भवन् ।। २७.

तो अचानक येताना आणि देवेंद्रावर आघात करणारा पाहून, सर्व देवांनी झटपट शस्त्र उचलली आणि रुद्राचे अनुयायी झाले.

रुद्रोऽपि वासुकिं ध्यात्वा तक्षकं च धनंजयम् । वलयं कटिंसूत्रं च चकार परमेश्वरः ।। २७.

रुद्राने वासुकी, तक्षक आणि धनंजय यांचा ध्यान करून, त्यांना कडे, कमरेचा पट्टा आणि यज्ञोपवीत अशा रूपात धारण केलं.

नीलनामा च दैत्येन्द्रो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् । आगतस्त्वरितः शक्रहस्तीवोद्धतरूपवान् ।। २७.

नील नावाचा दैत्यराज हत्तीचे रूप घेऊन, इंद्राच्या ऐरावतासारखा बलवान दिसत, भव्याजवळ वेगाने आला.

स ज्ञातो नन्दिना दैत्यो वीरभद्राय दर्शितः । वीरभद्रोऽपि सिंहेन रूपेणाहत्य च द्रुतम् ।। २७.

त्या दैत्याला नंदीने ओळखून वीरभद्राला दाखवले; वीरभद्राने सिंहाचे रूप घेऊन त्याला पटकन ठार केले.

तस्य कृत्तिं विदार्याशु करिणस्त्वञ्जनप्रभाम् । रुद्रायार्पितवान् सोऽपि तमेवाम्बरमाकरोत् । ततः प्रभृति रुद्रोऽपि गजचर्मपटोऽभवत् ।। २७.

त्या हत्तीच्या काळ्या कातडीला फाडून, ती रुद्राला अर्पण केली; रुद्राने ती वस्त्र म्हणून अंगावर घेतली. तेव्हापासून रुद्र गजचर्म धारण करणारा झाला.

गजचर्म्मपटो भूत्वा भुजंगाभरणोज्ज्वलः । आदाय त्रिशिखं भीमं सगणोऽन्धकमन्वयात् ।। २७.

गजचर्म परिधान करून, सर्पांच्या दागिन्यांनी शोभून, रुद्राने भीषण त्रिशूळ घेतला आणि आपल्या गणांसह अंधकाचा पाठलाग केला.

ततः प्रवृत्ते युद्धे च देवदानवयोर्महत् । इन्द्राद्या लोकपालास्तु स्कन्दः सेनापतिस्तथा । सर्वे देवगणाश्चान्ये युयुधुः समरे तदा ।। २७.

मग देव आणि दैत्यांमध्ये मोठं युद्ध सुरू झालं; इंद्र आणि इतर लोकपाल, सेनापती स्कंद, तसेच इतर सर्व देवगण त्या युद्धात लढले.

तं दृष्ट्वा नारदा युद्धं ययौ नारायणं प्रति । शशंस च महद् युद्धं कैलासे दानवैः सह ।। २७.

ते युद्ध पाहून नारद नारायणाकडे गेला आणि कैलासावर दैत्यांसोबत चाललेलं मोठं युद्ध त्याला सांगितलं.

तच्छ्रुत्वा चक्रमादाय गरुडस्थो जनार्दनः । तमेव देशमागत्य युयुधे दानवैः सह ।। २७.

हे ऐकून जनार्दन गरुडावर बसून, चक्र हातात घेऊन, त्या ठिकाणी आला आणि दैत्यांशी युद्ध केलं.

आगत्य च ततो देवा हरिणाप्यायिता रणे । विषण्णवदनाः सर्वे पलायनपरा भवन् ।। २७.

मग हरिने युद्धात मदत केल्यावरही, सर्व देव निराश झाले आणि पळू लागले.