वराहपुराणम्

प्रजापाल उवाच । शरीरस्य कथं मूर्तिग्रहणं ज्योतिषो द्विज । एतन्मे संशयं छिन्धि प्रणतस्य द्विजोत्तम ।। २६.

प्रजापाळ म्हणाले — द्विजा, शरीराला ज्योतितून रूप कसं मिळतं? हे माझं शंका दूर करा, मी तुम्हाला वंदन करतो.

महातपा उवाच । योऽसावात्मा ज्ञानशक्तिरेक एव सनातनः । स द्वितीयं यदा चैच्छत् तदा स्वात्मस्थितो ज्वलत् ।। २६.

महातप म्हणाले — जो आत्मा आहे, तो एकच, सनातन, ज्ञानशक्तीचा मूळ आहे. जेव्हा त्याला दुसरं व्हावंसं वाटलं, तेव्हा तो स्वतःमध्येच तेजाने प्रकट झाला.

यः सूर्य इति भास्वांस्तु अन्योन्येन महात्मनः । लोलीभूतानि तेजांसि भासयन्ति जगत्त्रयम् ।। २६.

जो सूर्य म्हणून ओळखला जातो, त्या महान आत्म्याचं तेज हलवलं गेलं आणि त्या तेजाने तीनही लोक उजळून निघाले.

तस्मिन् सर्वे सुराः सिद्धा गणाः सर्वे महर्षिभिः । समं सूता इति विभो तस्मात् सूर्यो भवन् स्तुतः ।। २६.

त्या तेजात सर्व देव, सिद्ध, गण आणि महर्षी सामावले आहेत. म्हणूनच प्रभो, सूर्याला सर्वांचा मूळ मानलं जातं.

लोलीभूतस्य तस्याशु तेजसोऽभूच्छरीरकम् । पृथक्त्वेन रविः सोऽथ कीर्त्त्यते वेदवादिभिः ।। २६.

त्या हलणाऱ्या तेजापासून लगेचच एक शरीर निर्माण झालं. म्हणून वेदज्ञ लोक त्याला वेगळा 'रवि' म्हणतात.

भासयन् सर्वलोकांस्तु यतोऽसावुत्थितो दिवि । अतोऽसौ भास्करः प्रोक्तः प्रकर्षाच्च प्रभाकरः ।। २६.

जो सर्व लोकांना उजळतो आणि आकाशात उगवतो, म्हणून त्याला 'भास्कर' आणि त्याच्या तेजामुळे 'प्रभाकर' असं म्हणतात.

दिवा दिवस इत्युक्तस्तत्कारित्वाद् दिवाकरः । सर्वस्य जगतस्त्वादिरादित्यस्तेन उच्यते ।। २६.

दिवसाला 'दिवस' असं नाव देणारा म्हणून त्याला 'दिवाकर' म्हणतात. आणि सर्व जगाचा आद्य म्हणून त्याला 'आदित्य' असंही म्हणतात.

एतस्य द्वादशादित्याः संभूतास्तेजसा पृथक् । प्रधान एव सर्वेषां सर्वदा स विबुध्यते ।। २६.

त्याच्यापासून बारा सूर्य जन्मास आले, प्रत्येकाचा तेज वेगळं होतं; पण त्यांच्यात तो नेहमीच सर्वात श्रेष्ठ म्हणून ओळखला जातो.

तं दृष्ट्वा जगतो व्याप्तिं कुर्वाणं परमेश्वरम् । तस्यैवान्तः स्थिता देवा विनिष्क्रम्य स्तुतिं जगुः ।। २६.

तो परमेश्वर संपूर्ण जग व्यापून आहे हे पाहून, त्याच्यात वास करणारे देव बाहेर आले आणि त्याची स्तुती करू लागले.

देवा ऊचुः । भवान् प्रसूतिर्जगतः पुराणः क्षयामलैव प्रदहन् जगन्ति । समुत्थितो नाथ शमं प्रयाहि मा देवलोकान् प्लुष कर्मसाक्षिन् ।। २६.

देव म्हणाले: तूच या सृष्टीचा आद्य स्रोत आहेस; तुझ्या प्रखर ज्वाळांनी तू जग जाळतोस. आता, प्रभो, शांतता आण; देवांच्या लोकांना जाळू नकोस, सर्व कर्मांचा साक्षीदार असलेल्या.

त्वया ततं सर्वत एव तेजः प्रतापिना सूर्य यजुःप्रवृत्ते । तिग्मं रथाङ्गं तव देवकल्पं कालाख्यमध्वान्तकरं वदन्ति ।। २६.

सूर्या, तुझं तेज सर्वत्र पसरलेलं आहे, यजुर्वेद सुरू होताच ते प्रखरतेने प्रकट होतं; तुझं तीक्ष्ण रथाचं चाक, दैवी रूपाचं, काळ म्हणून ओळखलं जातं आणि अंधार दूर करतं.

प्रभाकरसक्त्वं रविरादिदेव आत्मा समस्तस्य चराचरस्य । पितामहसक्त्वं वरुणो यमश्च भूतं भविष्यच्च वदन्ति सिद्धाः ।। २६.

सूर्य हा सर्व देवांचा आद्य आहे, तोच सर्व चराचरांचा आत्मा आहे असं ऋषी सांगतात; वरुण आणि यम हे पितामहाचं सामर्थ्य धारण करतात, आणि तोच भूतकाळ व भविष्यकाळ आहे असंही मानलं जातं.

ध्वान्तं प्रणु त्वं सुरलोकपूज्य प्रयाहि शान्तिं पितरो वदन्ति । वेदान्तवेद्योऽसि मखेषु देव त्वं हूयसे विष्णुरसि प्रसह्य । इति स्तुतस्तैः सुरनाथ भक्त्या प्रपाहि शंभो न इति प्रसह्य ।। २६.

तू अंधार दूर करतोस, देवलोकात पूजला जातोस; पितर म्हणतात, 'शांतीकडे जा.' वेदांताने तू ओळखला जातोस, यज्ञात तुला आह्वान केलं जातं, आणि खऱ्या अर्थाने तूच विष्णू आहेस. अशा भक्तीने देवांनी तुझी स्तुती केली आणि विनंती केली: 'आमचं रक्षण कर, शुभकरा, आम्हांवर जास्तीचा भार टाकू नकोस.'

एवमुक्तस्तदा देवैः सौम्यां मूर्त्तिमथाकरोत् । प्रकाशत्वं जगामाशु देवतानां महाप्रभः ।। २६.

देवांनी अशी प्रार्थना केल्यावर, त्या तेजस्वी परमेश्वराने सौम्य रूप धारण केलं आणि देवांसाठी लगेचच तेजस्वी झाला.

एतत्सर्वं सुराणां तु दहनं शामितं पुरा । सप्तम्यां खलु सूर्येण मूर्त्तित्वं कृतवान् भुवि ।। २६.

देवतांच्या जळण्याचं सगळं दुःख तेव्हा शांत झालं; सप्तमीच्या दिवशी सूर्याने पृथ्वीवर आपलं रूप घेतलं.

एतां यः पुरुषो भक्त्या उपास्ते सूर्यमर्चयेत् । भास्करेण च तस्यासौ फलमिष्टं प्रयच्छति ।। २६.

जो कोणी अशा भक्तीने सूर्याची पूजा करतो, त्याला भास्कर त्याच्या इच्छित फळाची प्राप्ती करून देतो.

एतत् ते कथितं राजन् सूर्याख्यानं पुरातनम् । आदिमन्वन्तरे वृत्तं मातरः श्रृणु सांप्रतम् ।। २६.

राजा, मी तुला सूर्याचं हे प्राचीन आख्यान सांगितलं; आता पहिल्या मन्वंतरात काय घडलं ते आई, तू ऐक.

महातपा उवाच । पूर्वमासीन्महादैत्यो बलवानन्धको भुवि । स देवान् वशमानिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः ।। २७.

महातपा म्हणाली: पूर्वी पृथ्वीवर अंधक नावाचा बलाढ्य राक्षस होता; ब्रह्मदेवाने दिलेल्या वरामुळे त्याने देवांना आपल्या अधीन केलं.

तेनात्मवान् सुराः सर्वे त्याजिता मेरुपर्वतम् । ब्रह्माणं शरणं जग्मुरन्धकस्य भयार्दिताः ।। २७.

त्याच्या भीतीने सर्व देवांनी आपली शक्ती असूनही मेरू पर्वत सोडला; अंधकामुळे घाबरून ते ब्रह्मदेवाच्या आश्रयाला गेले.

तानागतांस्तदा ब्रह्मा उवाच सुरसत्तमान् । किमागमनकृत्यं वो देवा ब्रूत किमास्यते ।। २७.

ते आले तेव्हा ब्रह्मदेव त्या श्रेष्ठ देवांना म्हणाला: 'देवांनो, तुम्ही का आलात? तुमचं येण्याचं कारण सांगा.'

देवा ऊचुः । अन्धकेनार्दिताः सर्वे वयं देवा जगत्पते । त्राहि सर्वांश्चतुर्वक्त्र पितामह नमोऽस्तु ते ।। २७.

देव म्हणाले: 'जगत्पती, आम्ही सर्व देव अंधकामुळे त्रस्त झालो आहोत; चारमुखा पितामहा, आमचं रक्षण कर, तुला नमस्कार.'

ब्रह्मोवाच । अन्धकान्नैव शक्तोऽहं त्रातुं वै सुरसत्तमाः । भवं शर्वं महादेवं व्रजाम शरणार्थिनः ।। २७.

ब्रह्मदेव म्हणाला: 'देवतांनो, मी अंधकापासून तुमचं रक्षण करू शकत नाही; आपण सर्वजण महादेव, शर्व यांच्याकडे आश्रय घेऊया.'

किन्तु पूर्वं मया दत्तो वरस्तस्य सुरोत्तमाः । अवध्यस्त्वं हि भविता न शरीरं स्पृशेन्महीम् ।। २७.

पण, देवांनो, मी पूर्वी त्याला असा वर दिला आहे की, त्याचं शरीर पृथ्वीला स्पर्श न करता तो मारला जाणार नाही.

तस्यैवं बलिनस्त्वेको हन्ता रुद्रः परंतपः । तत्र गच्छामहे सर्वे कैलासनिलयं प्रभुम् ।। २७.

तरीही, त्या बलाढ्याचा वध फक्त रुद्रच करू शकतो; चला, आपण सर्वजण कैलासावर राहणाऱ्या प्रभूकडे जाऊया.

एवमुक्त्वा ययौ ब्रह्मा सदेवो भवसन्निधौ । तस्य संदर्शनाद् रुद्रः प्रत्युत्थानादिकाः क्रियाः । कृत्वाभ्युवाच देवेशो ब्रह्माणं भुवनेश्वरम् ।। २७.

असं म्हणून ब्रह्मदेव देवांसह भवानच्या सान्निध्यात गेला; त्यांना पाहून रुद्राने स्वागताची विधी केली आणि जगाचा स्वामी ब्रह्मदेवाला संबोधून बोलला.

शंभुरुवाच । किं कार्यं देवताः सर्वा आगता मम सन्निधौ । येनाहं तत्करोम्याशु आज्ञा कार्या हि सत्वरम् ।। २७.

शंभू म्हणाले, "सर्व देवांनो, तुम्ही माझ्या समोर का आलात? काय करावं याची आज्ञा द्या, मी ते लगेच करीन; तुमची आज्ञा तात्काळ पाळली जाईल."

देवा ऊचुः । रक्षस्व देव बलिनस्त्वन्धकाद् दुष्टचेतसः ।। २७.

देव म्हणाले, "देवा, आम्हाला त्या बलाढ्य आणि दुष्ट मनाच्या अंधकापासून वाचवा."

यावदेवं सुरा सर्वे शंसन्ति परमेष्ठिनः । तावत् सैन्येन महता तत्रैवान्धक आययौ ।। २७.

सर्व देव परमेश्वराला असे सांगत असतानाच, तिथेच अंधक मोठ्या सैन्यासह आला.

बलेन चतुरङ्गेण हन्तुकामो भवं मृधे । तस्य भार्यां गिरिसुतां हर्तुमिच्छन् ससाधनः ।। २७.

तो चारी अंगांनी सज्ज सैन्य घेऊन, युद्धात भव्याला मारण्याच्या इच्छेने, आणि पर्वतराजकन्या म्हणजेच त्याची पत्नी हरण्याच्या हेतूने, पूर्ण तयारीनं आला.