वराहपुराणम्

कम्पितारे कुमारेश स्कन्द बालग्रहानुग । जितारे क्रौञ्चविध्वंस कृत्तिकासुत मातृज ।। २५.

कंपन करणाऱ्यांना जिंकणारा, कुमारांचा स्वामी, स्कंदा, बालग्रहांचा अनुयायी, विजयी, क्रौंचाचा संहार करणारा, कृतिकांचा पुत्र, मातांचा जन्मलेला — तुला नमस्कार.

भूतग्रहपतिश्रेष्ठ पावकि प्रियदर्शन । महाभूतपतेः पुत्र त्रिलोचन नमोऽस्तु ते ।। २५.

भूतग्रहांच्या स्वाम्यांमध्ये श्रेष्ठ, अग्निपुत्रा, सुंदर रूप असलेला, महाभूतांच्या स्वाम्याचा पुत्र, त्रिनेत्री, तुला आमचा नमस्कार.

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ववर्ध भवनन्दनः । द्वादशादित्यसंकाशो बभूवाद्भुतदर्शनः । त्रैलोक्यमपि तत्तेजस्तापयामास पार्थिव ।। २५.

राजा, देवांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर भवाचा पुत्र वाढू लागला. तो बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी आणि अद्भुत दिसू लागला. त्याचं तेज त्रैलोक्यालाही जाळू लागलं.

प्रजापाल उवाच । कथं तं कृत्रिकापुत्रमुक्तवन्तः सुरं गुरुम् । कथं च पावकिरसौ कथं वा मातृनन्दनः ।। २५.

प्रजापाळ म्हणाले — तुम्ही त्याला कृतिकांचा पुत्र, देवांचा गुरु, अग्निपुत्र, आणि मातांचा नंदन असं कसं म्हणालात?

महातपा उवाच । आदिमन्वन्तरे देव उत्पत्तिर्या मयोदिता । परोक्षदर्शिभिर्देवैरेवमेव स्तुतः प्रभुः ।। २५.

महातप म्हणाले — देवा, मी जशी त्याची उत्पत्ती सांगितली, तशीच पहिल्या मन्वंतरात सूक्ष्मदर्शी देवांनीही त्या प्रभूची स्तुती केली.

कृत्तिका पावकस्त्वन्यमातरो गिरिजा तथा । द्विजीयजन्मनि गुहस्यैते उत्पत्तिहेतवः ।। २५.

कृतिकागण, अग्नी, इतर माता आणि गिरिजा — यांच्या योगे गुहाचा द्विजजन्म झाला.

एवमेतत् तवाख्यातं पृच्छतः पार्थिवोत्तम । आत्मविद्याऽमृतं गुह्यमहंकारस्य संभवः ।। २५.

राजाधिराज, तू विचारलेले आत्मविद्या, अमृत आणि अहंकाराचा उगम हे गुपित मी तुला सांगितले.

स्वयं स्कन्दो महादेवः सर्वपापप्रणाशनः । तस्य षष्ठीं तिथिं प्रादादभिषेके पितामहः ।। २५.

स्वतः स्कंद हा महादेव आहे, सर्व पापांचा नाश करणारा. त्याच्या अभिषेकावेळी ब्रह्मदेवाने त्याला षष्ठी तिथी दिली.

एतां फलाशनो यस्तु क्षयेन्नियतमानसः । अपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रानधनोऽपि धनं लभेत् । यं यमिच्छेत मनसा तं तं लभति मानवः ।। २५.

जो कोणी या स्तोत्राचा फलाची इच्छा ठेवून, मन एकाग्र करून, नियमितपणे जप करतो, त्याला मुलं नसली तरी मुलं मिळतात, गरीब असला तरी धन मिळतं; मनात ज्या गोष्टीची इच्छा करेल, ती नक्की मिळते.

यश्चैतत् पठति स्तोत्रं कार्तिकेयस्य मानवः । तस्य गेहे कुमाराणां क्षेमारोग्यं भविष्यति ।। २५.

जो कोणी हा कार्तिकेयाचा स्तोत्र म्हणतो, त्याच्या घरी कुमारांची सुख-समृद्धी आणि आरोग्य नक्कीच राहील.

प्रजापाल उवाच । शरीरस्य कथं मूर्तिग्रहणं ज्योतिषो द्विज । एतन्मे संशयं छिन्धि प्रणतस्य द्विजोत्तम ।। २६.

प्रजापाळ म्हणाले — द्विजा, शरीराला ज्योतितून रूप कसं मिळतं? हे माझं शंका दूर करा, मी तुम्हाला वंदन करतो.

महातपा उवाच । योऽसावात्मा ज्ञानशक्तिरेक एव सनातनः । स द्वितीयं यदा चैच्छत् तदा स्वात्मस्थितो ज्वलत् ।। २६.

महातप म्हणाले — जो आत्मा आहे, तो एकच, सनातन, ज्ञानशक्तीचा मूळ आहे. जेव्हा त्याला दुसरं व्हावंसं वाटलं, तेव्हा तो स्वतःमध्येच तेजाने प्रकट झाला.

यः सूर्य इति भास्वांस्तु अन्योन्येन महात्मनः । लोलीभूतानि तेजांसि भासयन्ति जगत्त्रयम् ।। २६.

जो सूर्य म्हणून ओळखला जातो, त्या महान आत्म्याचं तेज हलवलं गेलं आणि त्या तेजाने तीनही लोक उजळून निघाले.

तस्मिन् सर्वे सुराः सिद्धा गणाः सर्वे महर्षिभिः । समं सूता इति विभो तस्मात् सूर्यो भवन् स्तुतः ।। २६.

त्या तेजात सर्व देव, सिद्ध, गण आणि महर्षी सामावले आहेत. म्हणूनच प्रभो, सूर्याला सर्वांचा मूळ मानलं जातं.

लोलीभूतस्य तस्याशु तेजसोऽभूच्छरीरकम् । पृथक्त्वेन रविः सोऽथ कीर्त्त्यते वेदवादिभिः ।। २६.

त्या हलणाऱ्या तेजापासून लगेचच एक शरीर निर्माण झालं. म्हणून वेदज्ञ लोक त्याला वेगळा 'रवि' म्हणतात.

भासयन् सर्वलोकांस्तु यतोऽसावुत्थितो दिवि । अतोऽसौ भास्करः प्रोक्तः प्रकर्षाच्च प्रभाकरः ।। २६.

जो सर्व लोकांना उजळतो आणि आकाशात उगवतो, म्हणून त्याला 'भास्कर' आणि त्याच्या तेजामुळे 'प्रभाकर' असं म्हणतात.

दिवा दिवस इत्युक्तस्तत्कारित्वाद् दिवाकरः । सर्वस्य जगतस्त्वादिरादित्यस्तेन उच्यते ।। २६.

दिवसाला 'दिवस' असं नाव देणारा म्हणून त्याला 'दिवाकर' म्हणतात. आणि सर्व जगाचा आद्य म्हणून त्याला 'आदित्य' असंही म्हणतात.

एतस्य द्वादशादित्याः संभूतास्तेजसा पृथक् । प्रधान एव सर्वेषां सर्वदा स विबुध्यते ।। २६.

त्याच्यापासून बारा सूर्य जन्मास आले, प्रत्येकाचा तेज वेगळं होतं; पण त्यांच्यात तो नेहमीच सर्वात श्रेष्ठ म्हणून ओळखला जातो.

तं दृष्ट्वा जगतो व्याप्तिं कुर्वाणं परमेश्वरम् । तस्यैवान्तः स्थिता देवा विनिष्क्रम्य स्तुतिं जगुः ।। २६.

तो परमेश्वर संपूर्ण जग व्यापून आहे हे पाहून, त्याच्यात वास करणारे देव बाहेर आले आणि त्याची स्तुती करू लागले.

देवा ऊचुः । भवान् प्रसूतिर्जगतः पुराणः क्षयामलैव प्रदहन् जगन्ति । समुत्थितो नाथ शमं प्रयाहि मा देवलोकान् प्लुष कर्मसाक्षिन् ।। २६.

देव म्हणाले: तूच या सृष्टीचा आद्य स्रोत आहेस; तुझ्या प्रखर ज्वाळांनी तू जग जाळतोस. आता, प्रभो, शांतता आण; देवांच्या लोकांना जाळू नकोस, सर्व कर्मांचा साक्षीदार असलेल्या.

त्वया ततं सर्वत एव तेजः प्रतापिना सूर्य यजुःप्रवृत्ते । तिग्मं रथाङ्गं तव देवकल्पं कालाख्यमध्वान्तकरं वदन्ति ।। २६.

सूर्या, तुझं तेज सर्वत्र पसरलेलं आहे, यजुर्वेद सुरू होताच ते प्रखरतेने प्रकट होतं; तुझं तीक्ष्ण रथाचं चाक, दैवी रूपाचं, काळ म्हणून ओळखलं जातं आणि अंधार दूर करतं.

प्रभाकरसक्त्वं रविरादिदेव आत्मा समस्तस्य चराचरस्य । पितामहसक्त्वं वरुणो यमश्च भूतं भविष्यच्च वदन्ति सिद्धाः ।। २६.

सूर्य हा सर्व देवांचा आद्य आहे, तोच सर्व चराचरांचा आत्मा आहे असं ऋषी सांगतात; वरुण आणि यम हे पितामहाचं सामर्थ्य धारण करतात, आणि तोच भूतकाळ व भविष्यकाळ आहे असंही मानलं जातं.

ध्वान्तं प्रणु त्वं सुरलोकपूज्य प्रयाहि शान्तिं पितरो वदन्ति । वेदान्तवेद्योऽसि मखेषु देव त्वं हूयसे विष्णुरसि प्रसह्य । इति स्तुतस्तैः सुरनाथ भक्त्या प्रपाहि शंभो न इति प्रसह्य ।। २६.

तू अंधार दूर करतोस, देवलोकात पूजला जातोस; पितर म्हणतात, 'शांतीकडे जा.' वेदांताने तू ओळखला जातोस, यज्ञात तुला आह्वान केलं जातं, आणि खऱ्या अर्थाने तूच विष्णू आहेस. अशा भक्तीने देवांनी तुझी स्तुती केली आणि विनंती केली: 'आमचं रक्षण कर, शुभकरा, आम्हांवर जास्तीचा भार टाकू नकोस.'

एवमुक्तस्तदा देवैः सौम्यां मूर्त्तिमथाकरोत् । प्रकाशत्वं जगामाशु देवतानां महाप्रभः ।। २६.

देवांनी अशी प्रार्थना केल्यावर, त्या तेजस्वी परमेश्वराने सौम्य रूप धारण केलं आणि देवांसाठी लगेचच तेजस्वी झाला.

एतत्सर्वं सुराणां तु दहनं शामितं पुरा । सप्तम्यां खलु सूर्येण मूर्त्तित्वं कृतवान् भुवि ।। २६.

देवतांच्या जळण्याचं सगळं दुःख तेव्हा शांत झालं; सप्तमीच्या दिवशी सूर्याने पृथ्वीवर आपलं रूप घेतलं.

एतां यः पुरुषो भक्त्या उपास्ते सूर्यमर्चयेत् । भास्करेण च तस्यासौ फलमिष्टं प्रयच्छति ।। २६.

जो कोणी अशा भक्तीने सूर्याची पूजा करतो, त्याला भास्कर त्याच्या इच्छित फळाची प्राप्ती करून देतो.

एतत् ते कथितं राजन् सूर्याख्यानं पुरातनम् । आदिमन्वन्तरे वृत्तं मातरः श्रृणु सांप्रतम् ।। २६.

राजा, मी तुला सूर्याचं हे प्राचीन आख्यान सांगितलं; आता पहिल्या मन्वंतरात काय घडलं ते आई, तू ऐक.

महातपा उवाच । पूर्वमासीन्महादैत्यो बलवानन्धको भुवि । स देवान् वशमानिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः ।। २७.

महातपा म्हणाली: पूर्वी पृथ्वीवर अंधक नावाचा बलाढ्य राक्षस होता; ब्रह्मदेवाने दिलेल्या वरामुळे त्याने देवांना आपल्या अधीन केलं.

तेनात्मवान् सुराः सर्वे त्याजिता मेरुपर्वतम् । ब्रह्माणं शरणं जग्मुरन्धकस्य भयार्दिताः ।। २७.

त्याच्या भीतीने सर्व देवांनी आपली शक्ती असूनही मेरू पर्वत सोडला; अंधकामुळे घाबरून ते ब्रह्मदेवाच्या आश्रयाला गेले.