वराहपुराणम्

रुद्र उवाच । ददामि सेनानाथं वो देवा भवत विज्वराः । भविष्यमस्ति पौराणं योगादीनामचिन्तयन् ।। २५.

रुद्र म्हणाला: 'देवांनो, मी तुम्हांला सेनापती देतो, आता चिंता करू नका. एक प्राचीन, योग्यांचा नायक, विचाराच्या पलीकडचा सेनापती भविष्यात येईल.'

एवमुक्त्वा हरो देवान् विसृज्य स्वाङ्गसंस्थिताम् । शक्तिं संक्षोभयामास पुत्रहेतोः परंतप ।। २५.

असं म्हणून, हराने देवांना निरोप दिला आणि पुत्रासाठी आपल्या अंगातील शक्ती हलवली.

तस्य क्षोभयतः शक्तिं ज्वलनार्कसमप्रभः । कुमारः सहजां शक्तिं बिभ्रज्ज्ञानैकशालिनीम् ।। २५.

शक्ती हलवल्यावर, अग्नी आणि सूर्यासारखा तेजस्वी, जन्मतःच ज्ञानाने युक्त असा कुमार प्रकट झाला.

उत्पत्तिस्तस्य राजेन्द्र बहुरूपा व्यवस्थिता । मन्वन्तरेष्वनेकेषु देवसेनापतिः किल ।। २५.

राजा, त्याचा जन्म अनेक रूपांनी झाला आहे आणि वेगवेगळ्या मन्वंतरांत तो देवांचा सेनापती म्हणून प्रसिद्ध आहे.

योऽसौ शरीरगो देवः अहंकारेति कीर्त्तितः । प्रयोजनवशाद् देवः सैव सेनापतिर्विभो ।। २५.

जो शरीरात वास करणारा देव आहे, त्याला 'अहंकार' असं म्हणतात. गरजेनुसार तोच देव सेनापती होतो, हे प्रभो.

तस्मिन् जाते स्वयं ब्रह्मा सर्वदैवैः समन्वितः । पूजयामास देवेशं शिवं पशुपतिं तदा ।। २५.

त्याच्या जन्मानंतर, ब्रह्मा आणि सर्व देवांनी मिळून त्या वेळी शिव, पशुपती, या देवाधिदेवाची पूजा केली.

सर्वैश्च देवै ऋषिभिश्च सिद्धैः सेनापतिर्वरदानेन तेन । आप्यायितः सोऽपि सुरानुवाच सखायार्थं क्रडने कार्यमेव ।। २५.

सर्व देव, ऋषी आणि सिद्धांनी सेनापतीचे वर देऊन सन्मान केला. त्यानेही समाधानी होऊन, खेळासाठी सोबतीची मागणी देवांकडे मांडली.

श्रुत्वा वचस्तस्य् महानुभावो महादेवो वाक्यमिदं जगाद । ददामि ते क्रीडनकं तु कुक्कुटं तथानुगौ शाखविशाखसंज्ञौ । कुमार भूतग्रहनायको भवान् भवस्व देवेश्वर सेनयापतिः ।। २५.

त्याचं बोलणं ऐकून, महादेव म्हणाले: 'मी तुला खेळण्यासाठी कोंबडा देतो, आणि शाख व विशाख नावाचे दोन सेवकही देतो. कुमार, तू भूतांचा नायक आणि देवांचा सेनापती हो.'

एवमुक्त्वा ततो देवः सर्वे देवाश्च पार्थिव । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः स्कन्दं सेनापतिं तदा ।। २५.

असं म्हणून, त्या देवाने आणि सर्व देवांनी मिळून, राजन, इच्छित शब्दांनी स्कंद सेनापतीची स्तुती केली.

देवा ऊचुः । भवस्व देवसेनानीर्महेश्वरसुत प्रभो । षण्मुख स्कन्द विश्वेश कुक्कुटध्वज पावके ।। २५.

देवतांनी म्हटलं — हे प्रभो, महादेवांचे पुत्र, देवसेनेचे सेनापती हो. षण्मुखा, स्कंदा, विश्वाचे स्वामी, कुक्कुटध्वज, अग्निपुत्र, आम्ही तुझं वंदन करतो.

कम्पितारे कुमारेश स्कन्द बालग्रहानुग । जितारे क्रौञ्चविध्वंस कृत्तिकासुत मातृज ।। २५.

कंपन करणाऱ्यांना जिंकणारा, कुमारांचा स्वामी, स्कंदा, बालग्रहांचा अनुयायी, विजयी, क्रौंचाचा संहार करणारा, कृतिकांचा पुत्र, मातांचा जन्मलेला — तुला नमस्कार.

भूतग्रहपतिश्रेष्ठ पावकि प्रियदर्शन । महाभूतपतेः पुत्र त्रिलोचन नमोऽस्तु ते ।। २५.

भूतग्रहांच्या स्वाम्यांमध्ये श्रेष्ठ, अग्निपुत्रा, सुंदर रूप असलेला, महाभूतांच्या स्वाम्याचा पुत्र, त्रिनेत्री, तुला आमचा नमस्कार.

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ववर्ध भवनन्दनः । द्वादशादित्यसंकाशो बभूवाद्भुतदर्शनः । त्रैलोक्यमपि तत्तेजस्तापयामास पार्थिव ।। २५.

राजा, देवांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर भवाचा पुत्र वाढू लागला. तो बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी आणि अद्भुत दिसू लागला. त्याचं तेज त्रैलोक्यालाही जाळू लागलं.

प्रजापाल उवाच । कथं तं कृत्रिकापुत्रमुक्तवन्तः सुरं गुरुम् । कथं च पावकिरसौ कथं वा मातृनन्दनः ।। २५.

प्रजापाळ म्हणाले — तुम्ही त्याला कृतिकांचा पुत्र, देवांचा गुरु, अग्निपुत्र, आणि मातांचा नंदन असं कसं म्हणालात?

महातपा उवाच । आदिमन्वन्तरे देव उत्पत्तिर्या मयोदिता । परोक्षदर्शिभिर्देवैरेवमेव स्तुतः प्रभुः ।। २५.

महातप म्हणाले — देवा, मी जशी त्याची उत्पत्ती सांगितली, तशीच पहिल्या मन्वंतरात सूक्ष्मदर्शी देवांनीही त्या प्रभूची स्तुती केली.

कृत्तिका पावकस्त्वन्यमातरो गिरिजा तथा । द्विजीयजन्मनि गुहस्यैते उत्पत्तिहेतवः ।। २५.

कृतिकागण, अग्नी, इतर माता आणि गिरिजा — यांच्या योगे गुहाचा द्विजजन्म झाला.

एवमेतत् तवाख्यातं पृच्छतः पार्थिवोत्तम । आत्मविद्याऽमृतं गुह्यमहंकारस्य संभवः ।। २५.

राजाधिराज, तू विचारलेले आत्मविद्या, अमृत आणि अहंकाराचा उगम हे गुपित मी तुला सांगितले.

स्वयं स्कन्दो महादेवः सर्वपापप्रणाशनः । तस्य षष्ठीं तिथिं प्रादादभिषेके पितामहः ।। २५.

स्वतः स्कंद हा महादेव आहे, सर्व पापांचा नाश करणारा. त्याच्या अभिषेकावेळी ब्रह्मदेवाने त्याला षष्ठी तिथी दिली.

एतां फलाशनो यस्तु क्षयेन्नियतमानसः । अपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रानधनोऽपि धनं लभेत् । यं यमिच्छेत मनसा तं तं लभति मानवः ।। २५.

जो कोणी या स्तोत्राचा फलाची इच्छा ठेवून, मन एकाग्र करून, नियमितपणे जप करतो, त्याला मुलं नसली तरी मुलं मिळतात, गरीब असला तरी धन मिळतं; मनात ज्या गोष्टीची इच्छा करेल, ती नक्की मिळते.

यश्चैतत् पठति स्तोत्रं कार्तिकेयस्य मानवः । तस्य गेहे कुमाराणां क्षेमारोग्यं भविष्यति ।। २५.

जो कोणी हा कार्तिकेयाचा स्तोत्र म्हणतो, त्याच्या घरी कुमारांची सुख-समृद्धी आणि आरोग्य नक्कीच राहील.

प्रजापाल उवाच । शरीरस्य कथं मूर्तिग्रहणं ज्योतिषो द्विज । एतन्मे संशयं छिन्धि प्रणतस्य द्विजोत्तम ।। २६.

प्रजापाळ म्हणाले — द्विजा, शरीराला ज्योतितून रूप कसं मिळतं? हे माझं शंका दूर करा, मी तुम्हाला वंदन करतो.

महातपा उवाच । योऽसावात्मा ज्ञानशक्तिरेक एव सनातनः । स द्वितीयं यदा चैच्छत् तदा स्वात्मस्थितो ज्वलत् ।। २६.

महातप म्हणाले — जो आत्मा आहे, तो एकच, सनातन, ज्ञानशक्तीचा मूळ आहे. जेव्हा त्याला दुसरं व्हावंसं वाटलं, तेव्हा तो स्वतःमध्येच तेजाने प्रकट झाला.

यः सूर्य इति भास्वांस्तु अन्योन्येन महात्मनः । लोलीभूतानि तेजांसि भासयन्ति जगत्त्रयम् ।। २६.

जो सूर्य म्हणून ओळखला जातो, त्या महान आत्म्याचं तेज हलवलं गेलं आणि त्या तेजाने तीनही लोक उजळून निघाले.

तस्मिन् सर्वे सुराः सिद्धा गणाः सर्वे महर्षिभिः । समं सूता इति विभो तस्मात् सूर्यो भवन् स्तुतः ।। २६.

त्या तेजात सर्व देव, सिद्ध, गण आणि महर्षी सामावले आहेत. म्हणूनच प्रभो, सूर्याला सर्वांचा मूळ मानलं जातं.

लोलीभूतस्य तस्याशु तेजसोऽभूच्छरीरकम् । पृथक्त्वेन रविः सोऽथ कीर्त्त्यते वेदवादिभिः ।। २६.

त्या हलणाऱ्या तेजापासून लगेचच एक शरीर निर्माण झालं. म्हणून वेदज्ञ लोक त्याला वेगळा 'रवि' म्हणतात.

भासयन् सर्वलोकांस्तु यतोऽसावुत्थितो दिवि । अतोऽसौ भास्करः प्रोक्तः प्रकर्षाच्च प्रभाकरः ।। २६.

जो सर्व लोकांना उजळतो आणि आकाशात उगवतो, म्हणून त्याला 'भास्कर' आणि त्याच्या तेजामुळे 'प्रभाकर' असं म्हणतात.

दिवा दिवस इत्युक्तस्तत्कारित्वाद् दिवाकरः । सर्वस्य जगतस्त्वादिरादित्यस्तेन उच्यते ।। २६.

दिवसाला 'दिवस' असं नाव देणारा म्हणून त्याला 'दिवाकर' म्हणतात. आणि सर्व जगाचा आद्य म्हणून त्याला 'आदित्य' असंही म्हणतात.

एतस्य द्वादशादित्याः संभूतास्तेजसा पृथक् । प्रधान एव सर्वेषां सर्वदा स विबुध्यते ।। २६.

त्याच्यापासून बारा सूर्य जन्मास आले, प्रत्येकाचा तेज वेगळं होतं; पण त्यांच्यात तो नेहमीच सर्वात श्रेष्ठ म्हणून ओळखला जातो.

तं दृष्ट्वा जगतो व्याप्तिं कुर्वाणं परमेश्वरम् । तस्यैवान्तः स्थिता देवा विनिष्क्रम्य स्तुतिं जगुः ।। २६.

तो परमेश्वर संपूर्ण जग व्यापून आहे हे पाहून, त्याच्यात वास करणारे देव बाहेर आले आणि त्याची स्तुती करू लागले.